Tribunali Special për Kosovën është produkt i një operacioni veçanërisht të sofistikuar manipulimi dhe ndikimi të shërbimeve sekrete ruse. Siç pritej, ai sapo ka dhënë një vendim të padrejtë kundër ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ja historia e kësaj makinerie djallëzore.
Tribunali Special për Kosovën (zyrtarisht, Dhomat e Specializuara dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar të Kosovës) dha vendimin e tij më 16 shtator 2026: ish-presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, dhe Jakup Krasniqi janë dënuar secili me 25 vjet burg, Kadri Veseli me 18 vjet dhe Rexhep Selimi me 13 vjet. Të katër, ish-drejtues të lartë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), janë dënuar për krime lufte (arrestime dhe ndalime arbitrare të të burgosurve, trajtim mizor, tortura dhe vrasje), të kryera gjatë luftës së Kosovës, në vitet 1998-1999. Në të kundërt, ata janë shpallur të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit që ishin ngritur gjithashtu ndaj tyre, pasi gjykata ka vlerësuar se nuk kishte prova për sulme kundër popullsisë civile.
Duke hedhur poshtë këto akuza të fundit, gjykata mund të ketë bërë një punë të dobishme. Por mbetet padrejtësia e krijimit të një gjykate speciale që do të gjykonte vetëm krimet e njërës palë ndërluftuese: ato të rezistencës, të luftës për çlirim dhe pavarësi. Krimet e palës tjetër, të pushtuesit, të ushtrisë, shërbimeve sekrete dhe formacioneve paraushtarake serbe, nuk do të gjykoheshin kurrë. Megjithatë, pikërisht ato kanë shkaktuar, me një diferencë të madhe, numrin më të madh të viktimave (lufta e Kosovës ka shkaktuar rreth 13.000 të vrarë, prej të cilëve rreth 9.000 civilë shqiptarë; rreth 1.500 deri në 2.000 luftëtarë të UÇK-së u vranë). Disa prej këtyre krimeve, të dokumentuara mirë, mund të cilësohen si krime kundër njerëzimit dhe, për dëbimin e më shumë se njëqind mijë shqiptarëve nga fshatrat e tyre në fund të verës ose në fillim të vjeshtës së vitit 1998 (organizatat humanitare jepnin në atë kohë shifra nga 200.000 deri në 300.000), madje si krim gjenocidi.
Kjo padrejtësi, e cila konsistonte në krijimin e një gjykate speciale vetëm për të gjykuar krimet e pavarësistëve, është produkt i një operacioni manipulimi dhe ndikimi të ngritur nga shërbimet sekrete ruse. Vendimi që sapo ka dhënë kjo gjykatë na jep rastin të rikthehemi te historia e krijimit të saj.
Një operacion i ngritur nga shërbimet sekrete ruse
Formalisht, operacioni që çoi në krijimin e Tribunalit Special filloi në prill të vitit 2008 me depozitimin e një mocioni në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës (APKE). Ai titullohej «Trajtimi çnjerëzor i personave dhe trafikimi i paligjshëm i organeve njerëzore në Kosovë». Autori i tij ishte një rus, Konstantin Kosachev. Sot ai është nënkryetar i Këshillit të Federatës (Dhoma e Lartë e parlamentit rus), anëtar i partisë «Rusia e Bashkuar». Që prej 9 marsit 2022, ai është gjithashtu në listën e shtetasve rusë të sanksionuar nga Bashkimi Evropian. Mocioni (Dok. 11574) ishte nënshkruar nga 16 parlamentarë të tjerë, shumica prej të cilëve përfaqësues të vendeve të ish-BRSS-së ose të Evropës Qendrore.
Qëllimi i operacionit ishte që në seancë plenare të APKE-së të miratohej një raport hetimor që do t’u jepte vlefshmëri pretendimeve të mocionit. Për këtë duhej caktuar një raportues-hetues, i konsideruar njëkohësisht i pavarur dhe i përshtatshëm. Ish-magjistrati zviceran Dick Marty do të ishte njeriu i duhur për këtë detyrë. Raporti i tij, i paraqitur në seancë plenare në fillim të vitit 2011, u miratua me një shumicë dërrmuese të të pranishmëve. Ky sukses spektakolar i operacionit vuri në lëvizje një proces që përfundoi me krijimin e Tribunalit Special në vitin 2015. Pa raportin Marty, nuk do të kishte pasur kurrë Tribunal Special për Kosovën.
Për të kuptuar se si funksionoi e gjithë kjo, së pari do të bëjmë tri vërejtje paraprake.
Akuza për «trafikim të organeve njerëzore»
E para lidhet me akuzat për «trafikim të organeve njerëzore».
Ato i përkasin rrëfimeve (që quhen edhe «narrativa») tipike për operacionet e shërbimeve sekrete ruse ose serbe. Akuza të tilla gjenden në të gjitha luftërat (në Bosnjë dhe Kosovë, nga Serbia; në Çeçeni, Gjeorgji dhe Ukrainë, nga Rusia). Qëllimi është të paraqiten ata që marrin armët kundër një vendi si fajtorë për krime të neveritshme që ngjallin menjëherë indinjatë. Njëkohësisht, synohet çnjerëzimi i tyre: për shkak të natyrës së krimeve të tyre, ata nuk i përkasin më njerëzimit. Krimet e tyre paraqiten si krime kundër njerëzimit. Shkaqet për të cilat ata luftojnë (e drejta, pavarësia, liria) fshihen pas tmerreve për të cilat akuzohen.
Në këto narrativa gjenden tri versione klasike:
«Ata marrin organe nga të burgosurit / fëmijët / të plagosurit.»
Ky rrëfim është përdorur nga serbët kundër boshnjakëve myslimanë dhe shqiptarëve të Kosovës, nga rusët kundër çeçenëve, gjeorgjianëve, sirianëve kundër Assadit dhe ukrainasve.
«Ata kanë laboratorë të fshehtë / spitale sekrete.»
Ky rrëfim është përdorur kundër çeçenëve («spitalet e torturës»), Gjeorgjisë (laboratori Lugar) dhe Ukrainës (laboratorët biologjikë).
«Ata u shesin trupat / organet / fëmijët Perëndimit.»
Kjo është narrativa klasike anti-perëndimore: «Perëndimi blen organet e të varfërve». Ajo gjendet njëkohësisht në narrativën serbe kundër shqiptarëve dhe në atë ruse kundër çeçenëve. Shtypi ushtarak rus (Krasnaya Zvezda) përmend në vitet 2000-2001 ekzistencën e një «tregu organesh» të furnizuar nga heqja e organeve të të burgosurve rusë, nëpërmjet Groznit dhe Bakusë.
Këto rrëfime zakonisht shoqërohen me operacione manipulimi që i bëjnë ato të besueshme. Ato janë efikase sepse kombinojnë një tmerr visceral që e bën publikun të pamundur të mbetet indiferent: rrëfimi trondit, mbetet në kujtesë dhe është i pamundur për t’u verifikuar. Ata që marrin organe nga të burgosurit dhe i tregtojnë ato janë përbindësha. Kështu ndodh një përmbysje morale: viktimat (shqiptarët e Kosovës, çeçenët, ukrainasit) shndërrohen në xhelatë, madje këta të fundit në «nazistë». Nëse armiku është «trafikant i organeve njerëzore», atëherë shteti i tij është i paligjshëm. Kjo ishte ajo që kërkonte të thoshte mocioni i Kosachevit, dy muaj pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës.
APKE-ja dhe interesi i shërbimeve ruse
Vërejtja e dytë lidhet me Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës (APKE) dhe interesin e veçantë që ajo mund të kishte për shërbimet sekrete ruse.
APKE-ja përbëhet nga përfaqësues të shteteve anëtare të Këshillit të Evropës, zakonisht deputetë ose senatorë. Ajo nuk është as parlament i një shteti dhe as Parlament i Bashkimit Evropian. Nuk ka kompetenca legjislative. Ajo mblidhet në seancë plenare vetëm për një javë, katër herë në vit. Në parim, merret vetëm me çështje që lidhen me respektimin e të drejtave të njeriut. Ka vetëm kompetencën të votojë rezoluta ose rekomandime drejtuar shteteve anëtare. Aktualisht, pas përjashtimit të Rusisë më 16 mars 2022, pas pushtimit të Ukrainës, Këshilli i Evropës ka 46 anëtarë. Ata kanë gjithsej 306 përfaqësues në APKE.
Në momentin kur Kosachev depozitoi mocionin e tij, në prill 2008, Rusia ishte anëtare e Këshillit të Evropës prej rreth dymbëdhjetë vitesh (ishte pranuar në vitin 1996). Serbia ishte anëtare më e re. Ajo ishte pranuar nën emrin e Shtetit të Serbisë dhe Malit të Zi vetëm në vitin 2003, pra dy vjet pasi Slobodan Milošević ishte dorëzuar nga pushteti i ri serb te Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (TPNJ). Ajo ruajti e vetme vazhdimësinë juridike të anëtarësimit në Këshillin e Evropës në vitin 2006, pas pavarësisë së Malit të Zi.
Interesi i veçantë i APKE-së për shërbimet sekrete ruse ishte se ajo përbënte një platformë të jashtëzakonshme për nisjen e disa prej operacioneve të tyre të dezinformimit. Ato mund të arrinin lehtësisht që të miratoheshin, me vulën «Këshilli i Evropës», raporte hetimore në favor të tezave ruse. Mjaftonte të depozitohej (ose të bëhej që të depozitohej) një mocion që kërkonte hetim për një çështje në përputhje me objektivat e tyre të ndikimit. Pastaj duhej caktuar si raportues-hetues ajo që në një traditë që përgjithësisht i atribuohet Leninit quhet një «idiot i dobishëm».
Duhet thënë se kompetencat e një raportuesi të caktuar nga APKE-ja për të hetuar një çështje të veçantë nuk kanë asnjë lidhje me ato që kishte, për shembull, Carla Del Ponte në krye të Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (TPNJ). Një raportues-hetues i APKE-së nuk është prokuror. Ai nuk ka kompetenca gjyqësore: nuk ka të drejtë të bëjë kontrolle, të kryejë marrje në pyetje të detyrueshme, të kërkojë dokumente me forcë apo të ketë qasje automatike në arkivat shtetërore. Nuk ka mbrojtje të veçantë policore apo logjistike gjatë misionit të tij. Varet tërësisht nga bashkëpunimi vullnetar i shteteve, institucioneve ndërkombëtare dhe dëshmitarëve. Burimet njerëzore i ka të kufizuara në një ekip të vogël administrativ. Nuk bëhet fjalë për një task-forcë. Ka një sekretar të komisionit, nëpunës të Këshillit të Evropës. Ky është mbështetësi i tij kryesor, i cili ndihmon në organizimin e dëgjesave, udhëtimeve, përmbledhjen e dokumenteve dhe hartimin e versioneve paraprake të raportit. Ai mund të ftojë dëshmitarë të dyshuar, zyrtarë policorë dhe madje ministra. Por askush nuk është i detyruar të paraqitet. E gjithë kjo do të thotë se një raport hetimor i APKE-së ka pak gjasa të jetë diçka tjetër përveçse një raport politik. Në asnjë rast nuk ka vlerën e një hetimi gjyqësor.
Caktimi i Dick Marty-t si raportues
Vërejtja e tretë lidhet me caktimin e Dick Marty-t si raportues.
Nuk ka dyshim se, kur Konstantin Kosachev depozitoi mocionin e tij, çështja ishte vendosur: Dick Marty, ish-prokuror, politikan «liberal-radikal» nga Ticino, përfaqësues i Zvicrës në APKE, do të caktohej nga Komisioni për Çështjet Juridike dhe të Drejtat e Njeriut si raportues përgjegjës për hetimin.
Ky njeri kishte treguar tashmë një fleksibilitet të madh. Në fund të vitit 2005, ai kishte depozituar një mocion të nënshkruar nga katërmbëdhjetë parlamentarë të tjerë: «Pretendimet për ekzistencën e qendrave të fshehta të ndalimit në shtetet anëtare të Këshillit të Evropës» (Dok. 1478). Më pas, ai u caktua vetë nga Komisioni për Çështjet Juridike dhe të Drejtat e Njeriut të APKE-së si raportues. Raporti i tij, i datës 12 qershor 2006 (Dok. 10957), shkaktoi bujë: ai zbulonte ekzistencën e «burgjeve sekrete të CIA-s» në Evropë.
Në fakt, nuk kishte asgjë vërtet të re në raport. Pjesa kryesore ishte zbuluar në një artikull të Washington Post të 2 nëntorit 2005. CIA kishte mbajtur xhihadistë, për periudha transitore pak a shumë të gjata, në Poloni, Rumani dhe Lituani, gjatë rrugës për në Guantanamo. E rëndësishme ishte, përveç goditjes ndaj fuqisë amerikane, të viheshin në vështirësi, për shkelje të të drejtave të njeriut, vendet që sapo ishin anëtarësuar në NATO dhe Bashkimin Evropian dhe që ishin treguar armiqësore ndaj Rusisë së Putinit.
E jashtëzakonshme është se, pasi u caktua si raportues për «trafikimin e paligjshëm të organeve njerëzore në Kosovë» dhe para se të përfundonte hetimin e tij dhe të paraqiste raportin, Dick Marty-t iu besua nga Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës edhe një mision informues mbi situatën në Çeçeni, Ingusheti dhe Dagestan. Raporti i tij për këtë çështje, «Mjetet juridike në rast të shkeljeve të të drejtave të njeriut në rajonin e Kaukazit të Veriut», i datës 4 qershor 2010 (Dok. 12276), i dha mundësinë të falënderonte përgjegjësit e Sigurisë dhe Drejtësisë në këto republika të Federatës Ruse, ku ai mundi të zhvillonte hetimin e tij në një frymë bashkëpunimi të shkëlqyer, duke vërejtur – në emër të pavarësisë – se «situata e pandëshkueshmërisë pothuajse totale për krimet e kryera nga përfaqësuesit e forcave të rendit në kuadër të operacioneve kundër terrorizmit duket se vazhdon».
Qëllimi ishte të tregohej se normalizimi në provincat kaukaziane të Rusisë ishte në rrugë të mbarë. Projekt-rezoluta e paraqitur nga Dick Marty përshëndeste «përpjekjet mbresëlënëse të ndërmarra nga autoritetet e Federatës Ruse dhe Republikës së Çeçenisë për rindërtimin e qyteteve». Duhej kuptuar se, nëse kishte ende probleme, ato nuk ishin shkaktuar nga atentatet nën flamur të rremë të kryera nga FSB-ja çeçene, që kishin ndezur Kaukazin, por nga reagimet e papërshtatshme ose joproporcionale të forcave të sigurisë ndaj «akteve frikacake dhe të neveritshme» të grupeve ekstremiste.
Një kontekst i favorshëm për një operacion kundër Evropës dhe NATO-s
Operacioni i shërbimeve sekrete ruse u ngrit në një kontekst të veçantë: shpalljen e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008. Depozitimi i mocionit nga parlamentari rus në APKE erdhi vetëm dy muaj më vonë.
Vendet evropiane atëherë ishin të pavendosura dhe të pasigurta për mënyrën se si duhej vepruar lidhur me njohjen e pavarësisë së Kosovës. Opinionet publike ishin të ndara. Edhe sot, për arsye që mund të lidhen me politikën e brendshme, një vend si Spanja ende nuk e njeh pavarësinë e Kosovës. Dhe nuk është i vetmi. Katër vende të tjera të Bashkimit Evropian ende nuk e kanë njohur atë: Greqia, Qiproja, Rumania dhe Sllovakia. Pra, gjithsej pesë nga njëzet e shtatë.
Duhet kujtuar se Kosova, që nga përfundimi i luftës në fillim të verës së vitit 1999, pas tërheqjes së ushtrisë dhe forcave serbe të sigurisë, ishte nën administrimin e Kombeve të Bashkuara. Përkatësia e saj ndaj Serbisë (në atë kohë «Republika Federale e Jugosllavisë») nuk ishte vënë në dyshim. Deri në vitin 2008, në të drejtën ndërkombëtare, Kosova konsiderohej territor i Serbisë. Në realitet, ajo ishte çliruar gradualisht nga tutela e Misionit të Përkohshëm të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK). E mbrojtur nga një forcë ndërkombëtare e armatosur nën drejtimin e NATO-s (KFOR), ajo kishte marrë në duart e veta fatin e saj, me një Parlament të zgjedhur në mënyrë demokratike dhe një qeveri. Shpallja e pavarësisë nga Parlamenti i Kosovës më 17 shkurt 2008 kishte mbështetjen e qeverisë amerikane dhe të disa qeverive evropiane, ndër të cilat edhe Franca.
Putini ishte i tërbuar. Që në fjalimin e tij në Mynih, në shkurt 2007, me rastin e Konferencës së Sigurisë, ai kishte nisur një kthesë haptazi armiqësore ndaj fuqisë amerikane dhe Evropës, të cilën e konsideronte të nënshtruar. Në atë kohë mendohej se ai po reagonte ndaj zgjerimit të Bashkimit Evropian dhe NATO-s drejt Evropës Qendrore dhe vendeve baltike. Në të vërtetë, ai shprehte një pakënaqësi që e kishte origjinën te ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 kundër Serbisë. Rusia kishte qenë e paaftë ta kundërshtonte atë. Amerikanët, atëherë nën presidencën e Bill Clintonit, dhe aleatët e tyre të NATO-s kishin bombarduar Serbinë për 78 ditë (nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999), pa mandat të Kombeve të Bashkuara. Në fund e kishin detyruar Millosheviqin të tërhiqej, i cili duhej të nxirrte ushtrinë dhe forcat e tij të sigurisë nga Kosova.
Fjalimi i Putinit në Mynih kundër një «bote unipolare» i referohej hapur asaj që kishte ndodhur në Kosovë në vitin 1999. Para një mbledhjeje të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, ku rusët do të kishin vënë veton, amerikanët kishin nisur një fushatë bombardimesh kundër Serbisë që kishte ndryshuar rendin botëror në dëm të Rusisë. Aleati i saj, vëllai i vogël serb, kishte dalë i dobësuar. Kosova për Serbinë ishte ajo që Çeçenia ishte për Rusinë. Amerikanët dhe evropianët kishin arritur ta shkëputnin Kosovën nga Serbia. Ata do të kërkonin të shkëputnin Çeçeninë nga Rusia duke mbështetur «terroristët». Bota «unipolare», sipas këtij këndvështrimi, do të sillte pasiguri. Rivendosja e fuqisë ruse, sipas Putinit, do të ishte rikthim te ekuilibri dhe siguria.
Putini donte hakmarrje ndaj NATO-s dhe Evropës. Në vitin 1999, në kohën e bombardimeve të Serbisë, opinioni publik evropian ishte i ndarë. Ai ishte ende i ndarë nëntë vjet më vonë, pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës. Shtetet evropiane nuk ishin në gjendje të miratonin një qëndrim të përbashkët. Mundësia ishte e favorshme.
Dalja në kohën e duhur e librit të Carla Del Ponte-s
«Asambleja e konsideron të nevojshme të shqyrtojë rastet e trajtimit çnjerëzor të personave dhe trafikimit të paligjshëm të organeve njerëzore në Kosovë, siç përshkruhen në kujtimet e Carla Del Ponte-s». Kështu fillon mocioni në formën e rezolutës i paraqitur në APKE nga Konstantin Kosachev. Disa rreshta më poshtë thuhet: «sipas informacionit të komunikuar nga zonja Del Ponte, “këto organe më pas dërgoheshin nga aeroporti i Rinasit në Tiranë drejt klinikave jashtë vendit për t’u transplantuar te pacientë që paguanin”».
Të paktën mund të thuhet se libri i ish-prokurores së përgjithshme të Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (TPNJ), i shkruar së bashku me Chuck Sudetic, erdhi në kohën e duhur. Botimi i parë, në italisht, doli në prill 2008. Depozitimi i mocionit të Kosachevit pasoi vetëm disa ditë më vonë.
Carla Del Ponte ishte emëruar në gusht 1999 në krye të TPNJ-së, pra pas tërheqjes së ushtrisë dhe forcave serbe të sigurisë nga Kosova. Ajo qëndroi aty deri në fund të vitit 2007. Çfarë thotë në librin e saj? Ajo thotë se, që nga vendosja e saj në detyrë, në fund të vitit 1999-2000, ishte alarmuar nga shënime që vinin nga burime të ndryshme gazetareske, me shkallë të ndryshme besueshmërie, sipas të cilave «qindra» të burgosur serbë, të mbajtur në veri të Shqipërisë, ishin ekzekutuar për të furnizuar një trafik organesh njerëzore. Disa prej këtyre shënimeve specifikonin se heqja e organeve kryhej në një «shtëpi të verdhë» në Burrel, më pak se njëqind kilometra nga aeroporti i Tiranës. Duke konsideruar se disa «burime» ishin të besueshme, Carla Del Ponte urdhëroi një hetim në terren në Shqipëri në vitin 2003. Aty nuk gjeti asgjë bindëse.
Ish-prokurorja duket se mendonte se çështja e «trafikimit të organeve njerëzore» nuk ishte trajtuar me vëmendjen që meritonte. Në një farë mënyre, ajo kishte mbetur pezull. Problemi është se ajo e përmend në një libër të përqendruar mbi «gjuetinë» e kriminelëve të luftës (titulli i botimit francez është La traque. Les criminels de guerre et moi). Ajo përmend çështje për të cilat faktet janë vërtetuar dhe janë dhënë dënime të rënda (kundër Mladićit, Karadžićit, Miloševićit etj.), krahas një çështjeje për të cilën nuk ka asnjë provë. Edhe pse flet për «trafikimin e organeve njerëzore» duke thënë «sipas burimeve tona», lexuesi mund të joshet t’i vendosë të gjitha në të njëjtin nivel: atë që është gjykuar dhe atë që nuk është gjykuar për mungesë provash. Pikërisht kjo e bën librin të paqartë dhe kjo është ajo që shfrytëzon Kosachev. Ajo që te Carla Del Ponte është «sipas burimeve tona», në tekstin e Kosachevit bëhet «sipas Carla Del Ponte-s».
Florence Hartmann, ish-zëdhënëse e prokurores së përgjithshme të TPNJ-së (dhe ish-gazetare e Le Monde), në një artikull në gazetën Le Temps të 16 prillit 2008, e përmblodhi në mënyrë të përsosur problemin:
«Duke vendosur në librin e saj me kujtime të përziejë zhanret dhe të vendosë krah për krah krime të gjykuara, pra të vërtetuara në mënyrë të pakundërshtueshme, me këto teza të paverifikuara që vijnë nga dëshmitarë për të cilët ajo nuk di asgjë, madje as identitetin, Carla Del Ponte inkurajon konfuzionin midis thashethemeve dhe fakteve.»
Në pranverën e vitit 2008, edhe pse ishte rifreskuar nga ish-prokurorja, çështja e «trafikimit të paligjshëm të organeve njerëzore në Kosovë» mbetej vetëm një thashethem. Duheshin një ngjarje e re dhe spektakolare për t’i dhënë sërish besueshmëri këtij rrëfimi.
Çështja e klinikës «Medicus»
Kjo ngjarje erdhi në nëntor 2008. Atëherë shpërtheu një skandal me jehonë botërore: klinika «Medicus», në Prishtinë, në Kosovë, u zbulua se ishte në qendër të një trafikimi ndërkombëtar të organeve njerëzore. Në këtë rast, veshka u merreshin njerëzve të varfër në nevojë, kundrejt shumave të vogla parash. Veshkat u transplantoheshin menjëherë pacientëve të pasur të gatshëm të paguanin rreth 100.000 dollarë. «Shitësit» dhe marrësit ishin të huaj që kishin ardhur posaçërisht në Kosovë për operacionin. Pas kësaj, ata largoheshin sapo shëroheshin mjaftueshëm.
Gjithçka filloi më 4 nëntor 2008 me gjendjen e rënduar të një pasagjeri që po nisej për në Stamboll nga aeroporti i Prishtinës. Bëhej fjalë për një turk të ri, Yilmaz Altun, i lindur në vitin 1984. I ekzaminuar nga një mjek, ai zbuloi se i ishte hequr një veshkë në një klinikë të qytetit. Ai e kishte «shitur» atë dhe duhej të paguhej kur të kthehej në Turqi. Po atë ditë, policia e Misionit të Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) bëri një kontroll në klinikën «Medicus», ku gjeti në kujdes pasoperator një pacient izraelit, Bezalel Shafran, i lindur në vitin 1934, të cilit i ishte transplantuar veshka e turkut të ri.
Klinika u mbyll menjëherë. Dokumentet u sekuestruan. Ato dëshmonin për përsëritjen e operacioneve të këtij lloji te pacientë të huaj gjatë muajve të mëparshëm. Çështja «Medicus» kishte nisur. Ajo i dha një besueshmëri të jashtëzakonshme rrëfimeve për «trafikimin e organeve njerëzore në Kosovë» të fundit të vitit 1999 dhe fillimit të vitit 2000. Për më tepër, sugjeronte një vazhdimësi: të njëjtët drejtues të UÇK-së që supozohej se kishin organizuar trafikimin pas luftës, tani të vendosur në pushtet në Prishtinë, do të qëndronin pas veprimtarisë kriminale të klinikës «Medicus».
Në muajt pasues, hetimi i kryer nga Misioni i Bashkimit Evropian për Sundimin e Ligjit (EULEX), i cili mori përsipër nga UNMIK-u detyrat e policisë dhe drejtësisë, zbuloi se kirurgu që përdorte bisturinë, si për heqjen ashtu edhe për transplantimin e veshkave, ishte Yusuf Erçin Sönmez, shtetas turk dhe izraelit, i lindur në Turqi në vitin 1957. Zbuloi gjithashtu se një tjetër turko-izraelit, i lindur në Turqi në vitin 1950, Moshe Harel, ishte organizatori i «udhëtimeve» të pacientëve dhe «arkëtari» i organizatës kriminale. Ishte ai që kishte blerë biletën e avionit të Yilmaz Altunit. Ai e kishte shoqëruar në të njëjtin avion nga Stambolli në Prishtinë. Pikërisht në llogarinë e tij bankare ishin transferuar 90.000 dollarë nga një anëtar i familjes së pacientit izraelit, të cilit i ishte transplantuar veshka e turkut të ri.
Aktakuza e prokurorit special të EULEX-it, Jonathan Ratel, përcaktoi se në klinikën «Medicus» ishin kryer 24 heqje veshkash dhe po aq transplante, midis marsit dhe fillimit të nëntorit 2008. Në përfundim të gjyqit, më 29 prill 2013, Lutfi Dervishi, urolog dhe pronar i klinikës «Medicus», u dënua me tetë vjet burg, ndërsa djali i tij Arban, drejtor i klinikës, me shtatë vjet e tre muaj burg. Tre anesteziologë u dënuan me dënime nga një vit me kusht deri në tre vjet burg. Të pestë ishin shqiptarë të Kosovës. Asnjë vendim nuk mund të jepej kundër Yusuf Erçin Sönmezit dhe Moshe Harelit, të dy në arrati. Me sa duket, ata ishin të mbrojtur. Ata u arrestuan përkohësisht në Turqi ose Izrael, mbi bazën e njoftimeve të kuqe të Interpolit, por më pas u liruan, pasi të dyja vendet manipulimit të shërbimeve sekrete ruse që kishte nisur me depozitimin e mocionit të Kosachevit në APKE. Ajo kundërshtuan ekstradimin e tyre.
Hipoteza jonë është se çështja e klinikës «Medicus» është një pjesë e manipulimit të shërbimeve sekrete ruse që kishte nisur me depozitimin e mocionit të Kosachevit në APKE. Ajo ishte menduar dhe planifikuar para vitit 2008. Argumentet në favor të kësaj hipoteze janë këto:
Personaliteti i Yusuf Erçin Sönmezit
Argumenti i parë lidhet me personalitetin e Yusuf Erçin Sönmezit.
Hetuesit e kuptuan shpejt se «Dr. Yusuf», i cili shfaqej në regjistrat e klinikës «Medicus», ishte Dr. Yusuf Erçin Sönmez. Ai ishte prej kohësh i njohur për kryerjen e heqjeve dhe transplanteve të veshkave në kundërshtim me etikën mjekësore dhe ligjin. Kur prania e tij në çështjen «Medicus» u bë publike, shtypi ndërkombëtar e quajti «Dr. Vautur» ose «Dr. Frankenstein». Ai ishte arrestuar më parë disa herë në Turqi për shkelje të ligjit lidhur me heqjen dhe transplantimin e veshkave. Që në vitin 1998, shkruan The Guardian, gazetarë të televizionit turk e kishin vënë në kurth duke u paraqitur si persona të gatshëm të shisnin një veshkë. Ata kishin treguar se ai kishte shtatë pacientë për ta, kryesisht izraelitë, në pritje të transplantimit. Më pas, Yusuf Erçin Sönmezit iu ndalua ushtrimi i profesionit në sektorin publik të shëndetësisë në Turqi.
«Dr. Vautur» nuk mund të mos ishte kontaktuar nga shërbimet sekrete ruse ose serbe që nga fundi i viteve nëntëdhjetë, në kohën kur rrjetet e tyre të ndikimit ishin të angazhuara në përhapjen e thashethemeve për trafikime organesh njerëzore, për të cilat supozohej se ishin përgjegjës pavarësistët çeçenë ose shqiptarët e Kosovës. Ai njihej gjithashtu për kryerjen e operacioneve të veshkave në Baku. Ndoshta prej këtu vinte edhe thashethemi i përmendur më lart në shtypin ushtarak rus për një «treg organesh» të të burgosurve rusë në këtë qytet.
Qendra e rrjetit nuk ishte në Prishtinë
Argumenti i dytë në favor të hipotezës së manipulimit nga shërbimet sekrete ruse lidhet me faktin se qendra nga e cila vepronte organizata kriminale nuk ishte në Prishtinë, në Kosovë, por në Turqi ose Izrael.
Klinika «Medicus» ishte në fakt vetëm njëra nga platformat ku kryheshin heqjet dhe transplantet e veshkave nga ekipi i Yusuf Erçin Sönmezit. Gjithçka organizohej paraprakisht nga një qendër (Stamboll? Tel Aviv?), ku bëhej rekrutimi i «kandidatëve» për të shitur një veshkë, ku duhej siguruar përputhshmëria e «dhuruesve» dhe «marrësve» para nisjes së tyre për në Prishtinë dhe ku duhej planifikuar gjithashtu operacionet. Sipas Jonathan Ratelit, prokurorit special të EULEX-it, «Medicus ishte njëra prej klinikave në një konfigurim ku vepronin Sönmez, Harel dhe të tjerë»; «Ne gjetëm klinika në Azerbajxhan dhe vende të tjera dhe mendojmë se mund të ketë një të tillë edhe në Afrikën e Jugut».
Origjina e viktimave
Argumenti i tretë bazohet në vëzhgimin e hapësirës gjeografike nga vinin viktimat të cilave u ishte hequr një veshkë në klinikën «Medicus».
Sipas prokurorit special Jonathan Ratel, viktimat e identifikuara, të cilave iu hoq një veshkë në klinikën «Medicus» midis marsit dhe nëntorit 2008, ishin «izraelitë, turq, kazakë, bjellorusë, rusë, ukrainas ose moldavë». Me fjalë të tjera, ata vinin nga ish-Bashkimi Sovjetik, Izraeli ose Turqia. Kjo tregon se shërbimet sekrete nuk mund të mos ishin në dijeni të degëzimeve të rrjetit në hapësirën e tyre të ndikimit. Ka arsye të mendohet se ato ishin të lidhura me të.
Koha e operacioneve
Së fundi, argumenti i katërt lidhet me kohën e operacioneve të veshkave në klinikën «Medicus».
Konsultimi i aktakuzës (shih faqet 15 e vijim) tregon se ndërhyrja e parë e «Dr. Yusuf» ishte më 8 mars 2008. Ai paraqitet sikur atë ditë i kishte hequr një veshkë «Tasim»-it dhe ia kishte transplantuar «Bamu»-së (mbiemrat janë të panjohur dhe individët nuk janë identifikuar). Dy ndërhyrjet e radhës janë vetëm më 11 dhe 15 maj 2008 (me një heqje dhe një transplantim në secilin rast). Ritmi u përshpejtua në qershor dhe më pas u stabilizua në muajt pasues deri në fund të tetorit 2008, duke arritur gjithsej 24 heqje veshkash dhe po aq transplante.
Për ta përmbyllur këtë pikë, duket se veprimtaria kriminale e «Dr. Yusuf»-it në klinikën «Medicus» ishte e kohëve të fundit. Ajo filloi pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës. Nuk ka asnjë «provë» për vazhdimësi me trafikimin e pretenduar të organeve njerëzore pas luftës në vitet 1999-2000.
Me sa duket, veprimtaria kriminale e klinikës «Medicus» u ndërpre kur shërbimet sekrete ruse e gjykuan të përshtatshme. Kur konsideruan se kishte ardhur koha që të shpërthente «skandali». Historia e turkut të ri që rrëzohet në aeroportin e Prishtinës dhe bën që policia e UNMIK-ut të zbulojë rastësisht një «trafikim organesh njerëzore» në Kosovë nuk qëndron. Policia ishte njoftuar qëllimisht, me gjasë që më 31 tetor. Ajo kishte urdhër të arrestonte Ylmaz Altunin dhe Moshe Harekin [1] para se të hipnin së bashku në avion, më 4 nëntor.
Duhet përmendur kalimthi se shumica e emrave të viktimave të identifikuara (shih aktakuzën) tregojnë origjinë nga ish-BRSS-ja (Akhmedov, Yankulov, Ruskalenko, Shevdako, Avdukova, Pugachev etj.). I riu turk, Ylmaz Altun, i arrestuar në aeroportin e Prishtinës më 4 nëntor 2008, shfaqet si një nga të paktët turq në listë. Ndoshta nuk është rastësi që ishte me të cilin shërbimet sekrete ruse vendosën ta mbyllnin serinë e heqjeve të veshkave në Prishtinë. Ai u tregoi hetuesve se ishte rekrutuar nga një person i quajtur Ismail dy muaj më parë. Ai i kishte premtuar 20.000 dollarë për heqjen e njërës prej veshkave. Ishte ai që e kishte vënë në kontakt me Moshe Harel. Viktima e fundit e «trafikimit të organeve njerëzore» nuk mund të ishte një person me emër si Pugachev ose Ruskalenko. Ajo do të duhej t’u tregonte hetuesve se ishte rekrutuar nga njëfarë Popov ose Ivanov. «Gjurmët ruse» do të ishin shumë të dukshme.
Duhet përmendur gjithashtu se shumica e vendeve pranuan të bashkëpunonin me hetimin e Jonathan Ratelit, prokurorit special të misionit EULEX. Rusia, nga ku vinin disa prej viktimave të identifikuara, refuzoi të bashkëpunonte. Ndërkohë që pretendonte se edhe ajo ishte viktimë e «trafikimit të organeve njerëzore në Kosovë». Në këtë mënyrë ajo kërkoi ekstradimin e Moshe Harelit, ndonëse e dinte se nuk kishte asnjë mundësi ta merrte atë.
Disa fjalë së fundi për Dr. Lutfi Dervishin, pronarin e klinikës «Medicus». Ka shumë gjasa që ai të ketë rënë në një kurth të ngritur nga «Dr. Yusuf» me mbështetjen e shërbimeve sekrete ruse. Sipas raportit të hetimit, ai ishte takuar me Yusuf Erçin Sönmez në një kongres urologjie në Stamboll, në vitet 2005 ose 2006. Më pas, ndoshta vetëm në fillim të vitit 2008, ai mori një propozim që duhej ta kishte refuzuar. Ai do të kishte çuar në një eksperiment më 8 mars. Pastaj, që nga maji, në një praktikë «industriale» të heqjeve dhe transplanteve, në të cilat «Dr. Yusuf» mbante gjithmonë bisturinë. Me sa duket, ai iu dorëzua joshjes së fitimit. Nuk do të diskutojmë dënimin e tij të rëndë. Ai i shkaktoi dëm të konsiderueshëm vendit të tij dhe ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, të cilët aktualisht ndodhen në burg në Hagë.
Raporti Marty, kati i fundit
Tani le të vijmë te raporti i Dick Marty-t: «Trajtimi çnjerëzor i personave dhe trafikimi i paligjshëm i organeve njerëzore në Kosovë» (Dok. 12462), i miratuar nga APKE-ja në fillim të janarit 2011.
Ta themi menjëherë: ai është pikërisht ajo që mund të pritej më e keqja mbi bazën e mocionit të paraqitur nga Kosachev në prill 2008. Ai rimerr – siç pritej – narrativën e shërbimeve sekrete serbe për «Grupin e Drenicës», i cili do të kishte qenë në qendër të një trafikimi ndërkombëtar të drogës, armëve dhe prostitucionit dhe do të ishte vendosur në krye të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Ai rimerr gjithashtu narrativën e «burimeve të besueshme» për «trafikimin e organeve njerëzore» të marra nga të burgosur serbë, që gjendet në librin e Carla Del Ponte-s dhe Chuck Sudetic-it. Por në këto dy pika ai shkonë tjetër veçse banditë ose kriminelë mafiozë, që gjendet te serbët në lidhje me Kosovën dhe te rusët në shumë më tej:
Së pari, lidhur me narrativën klasike sipas së cilës rebelët nuk janë gjë tjetër veçse banditë ose kriminelë mafiozë, që gjendet te serbët në lidhje me Kosovën dhe te rusët në lidhje me çeçenët, ajo merr një dimension të ri në pikën 58 të raportit Marty:
«Ne konstatuam se kreu i këtij Grupi të Drenicës ose, për të përdorur terminologjinë karakteristike të rrjeteve të krimit të organizuar, “kumbari” i tij, nuk ishte askush tjetër përveç një aktori të njohur të jetës politike lokale dhe ndoshta personaliteti i UÇK-së më i njohur në skenën ndërkombëtare, Hashim Thaçi.»
Dick Marty nuk kufizohet më te pretendime apo thashetheme të bazuara në «burime» që askush nuk mund t’i kontrollojë. Ai deklaron, sikur të ishte një hetim gjyqësor: «Ne konstatuam se…». Duhet thënë se në momentin kur raportohet raporti, Hashim Thaçi ishte që nga janari 2008 kryeministër. Ishte ai që kishte shpallur pavarësinë e Kosovës më Në pikëpyetje ishte legjitimiteti i pavarësisë së Kosovës dhe ligjshmëria e shtetit të ri në skenën ndërkombëtare. Nëse kreu i qeverisë kosovare është «kumbari»17 shkurt 2008.
Ne shohim në deklaratën e Dick Marty-t shenjën e shërbimeve sekrete ruse. Në pikëpyetje ishte legjitimiteti i pavarësisë së Kosovës dhe ligjshmëria e shtetit të ri në skenën ndërkombëtare. Nëse kreu i qeverisë kosovare është «kumbari» i një mafieje, atëherë Kosova nuk mund të njihet si shtet i pavarur.
Raporti Marty shkon gjithashtu shumë më larg se ajo që ishte përhapur deri atëherë për «trafikimin e organeve njerëzore» në të cilin do të ishin përfshirë drejtuesit e UÇK-së, pasi ai shpik plotësisht një qendër të re ndalimi për të burgosur serbë, ku pretendohet se janë marrënjë dokument nuk përmend këtë qendër në Fushë-Krujë. As libri i Del Ponte-s dhe Sudetic-it, as hetimi i UNMIK-ut dhe TPNJ-së në vitet 2004-2005. Ekipi i mjekut ligjor Baraybar kishte kontrolluar vetëm Burrelin, në «shtëpinë e verdhë» të famshme, ku nuk dukje edhe nga disa media serbe pas daljes së librit të Del Ponte-s dhe Sudetic-it: heqja e veshkave duhej të bëhej në një mjedis plotësisht steril, pranë një aeroporti nëse ato ishin destinuar për transplantim larg. «Shtëpia e verdhë» në Burrel dukej e papërshtatshme. Florence Hartmann e prokurorit special të EULEX-it, Jonathan Ratel, e cila tregonte se si funksiononte në të vërtetë «trafikimi i organeve njerëzore»: në të njëjtën ditë, në të njëjtin institucion, «Dr. Yusuf» merrte veshkën e «dhuruesit» dhe e transplantonte te marrësi. Ai kishte siguruar përput kontekst Dick Marty mund të deklaronte, me një siguri të jashtëzakonshme, rreth dhjetë vjet pas ngjarjeve, se kishte «zbuluar», gjatë hetimit të tij, vendin e «Fushë-Krujës», ku «grupi i vogël i të burgosurve të përzgjedhur nga UÇK-ja supozohet se kishte organe: Fushë-Krujë, pranë Rinasit, ku ndodhet aeroporti i Tiranës.
Para raportit Marty, asnjë dokument nuk përmend këtë qendër në Fushë-Krujë. As libri i Del Ponte-s dhe Sudetic-it, as hetimi i UNMIK-ut dhe TPNJ-së në vitet 2004-2005. Ekipi i mjekut ligjor Baraybar kishte kontrolluar vetëm Burrelin, në «shtëpinë e verdhë» të famshme, ku nuk kishte gjetur asgjë bindëse.
Duhet thënë se thashethemet e përhapura nga shërbimet sekrete serbe kishin një dobësi. Ajo ishte vënë në dukje edhe nga disa media serbe pas daljes së librit të Del Ponte-s dhe Sudetic-it: heqja e veshkave duhej të bëhej në një mjedis plotësisht steril, pranë një aeroporti nëse ato ishin destinuar për transplantim larg. «Shtëpia e verdhë» në Burrel dukej e papërshtatshme. Florence Hartmann e kishte përmendur të gjithë këtë në artikullin e saj të prillit 2008.
Kjo dobësi ishte bërë edhe më e dukshme me aktakuzën e prokurorit special të EULEX-it, Jonathan Ratel, e cila tregonte se si funksiononte në të vërtetë «trafikimi i organeve njerëzore»: në të njëjtën ditë, në të njëjtin institucion, «Dr. Yusuf» merrte veshkën e «dhuruesit» dhe e transplantonte te marrësi. Ai kishte siguruar përputhshmërinë e tyre shumë kohë para se të mbërrinin në Kosovë.
Pikërisht në këtë kontekst Dick Marty mund të deklaronte, me një siguri të jashtëzakonshme, rreth dhjetë vjet pas ngjarjeve, se kishte «zbuluar», gjatë hetimit të tij, vendin e «Fushë-Krujës», ku «grupi i vogël i të burgosurve të përzgjedhur nga UÇK-ja supozohet se kishte gjetur vdekjen».
Ky vend do të ishte «disa orë udhëtim të vështirë me makinë nga Rripa ose Burreli». Ai do të përbëhej nga një «strehë» dhe një «klinikë». E para do të ishte një shtëpi, pronari i së cilës, «anëtar i etnisë shqiptare, do të kishte pasur njëkohësisht lidhje klanore dhe marrëdhënie të krimit të organizuar me anëtarët e Grupit të Drenicës». Klinika supozohet se ndodhej aty pranë, por në raport nuk jepet asnjë hollësi pas tjetrit nga “strehimi”, ekzekutoheshin me armë zjarri nga një agjent i UÇK-së dhe trupat e tyre për emrin apo vendndodhjen e saj.
Raporti thotë se, «kur konfirmohej se kirurgët përgjegjës për transplantimin [sic] ishin në vend dhe gati për operacion, të burgosurit nxirreshin njëri pas tjetrit nga “strehimi”, ekzekutoheshin me armë zjarri nga një agjent i UÇK-së dhe trupat e tyre transportoheshin shpejt në klinikë, ku kryhej operacioni».
Ai shton se «sipas burimeve, aksi Fushë-Krujë ishte zgjedhur për të pritur këto objekte për shkak të afërsisë me aeroportin kryesor që i shërbente Tiranës. Objektet e kësaj platforme të rrjetit të trafikimit të organeve – “strehimi” dhe klinika e përdorur për operacionet – ishin, për rrjedhojë, lehtësisht të arritshme si për të pritur vizitorë ndërkombëtarë, ashtu edhe për të organizuar dërgimin e organeve».
Edhe këtu shohim gjurmën e madhe të shërbimeve sekrete ruse. Me sa duket, ato kanë fabrikuar këtë rrëfim rreth një qendre ndalimi (një qendër vdekjeje) të të burgosurve serbë, për të cilën askush nuk kishte dëgjuar deri atëherë. Teksti i rrëfimit (pikat 159 deri 174 të raportit) shquhet gjithashtu për rëndesën e tij dhe disa pasaktësi që mund të tregojnë një përkthim të dobët nga një tekst origjinal në rusisht. Për shembull, kemi vërejtur përmendjen e «kirurgëve përgjegjës për transplantimin» [sic], ndërkohë që duhej të bëhej fjalë për kirurgë përgjegjës për marrjen e organeve.
Duhet të sinjalizojmë edhe një çudi tjetër. Ajo do të tradhtonte ekzistencën e një versioni origjinal të raportit në rusisht. Në «B – Arsyetimi», pika 1, gjendet fjalia: «Zonja Carla Del Ponte ka botuar një libër dëshmi, në bashkëpunim me Chouk Sudetic». Emri në të vërtetë është «Chuck», i cili në Shtetet e Bashkuara, ku ka lindur Chuck Sudetic, mund të konsiderohet si shkurtim i Charles/Charlie (për shembull, Chuck Berry). Por ka shumë gjasa që prindërit e Sudetic-it, me origjinë nga Jugosllavia, t’ia kenë dhënë këtë emër djalit të tyre, i lindur në vitet pesëdhjetë, në referencë të Çukut («Чук», në rusisht), heroit të një tregimi shumë popullor të periudhës staliniste në Bashkimin Sovjetik (nga i cili u realizua edhe një film në vitin 1953). Dhe nuk ka dyshim se Chuck Sudetic quhej «Чук Судетич» («Çuk Sudetiç», fonetikisht në frëngjisht), kur ishte student në Institutin Pushkin, në Moskë, në vitin 1978. Lexuesi mund të verifikojë me «Google Translate» se kur shkruan «Чук», merr «Chouk» në frëngjisht dhe «Chuck» në anglisht. Kjo do të shpjegonte pse në versionin anglisht të raportit Marty-t gjendet «Chuck Sudetic», ndërsa në versionin frëngjisht «Chouk Sudetic»…
Chuck Sudetic, «idioti tjetër i dobishëm»?
Ndoshta duhet parë në këtë «gabim shtypi» një tregues. Chuck Sudetic mund të ishte «idioti tjetër i dobishëm» në operacionin e shërbimeve sekrete ruse rreth «trafikimit të organeve njerëzore në Kosovë».
Duke pasur parasysh rëndësinë që kishin «zbulimet» e atribuuara Carla Del Ponte-s, si në mocionin e Kosachevit ashtu edhe në raportin Marty, nuk mund të mos pyesim veten për urgjencën me të cilën ish-prokurorja e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë kishte për të botuar kujtimet e saj në pranverën e vitit 2008. Ajo kishte lënë detyrën në TPNJ në fund të vitit 2007 dhe menjëherë ishte nisur drejt Argjentinës, ku sapo ishte emëruar ambasadore e Zvicrës. Në fund të marsit 2008, dorëshkrimi ishte dorëzuar te botuesi Feltrinelli.
Si mund të shpjegohet një arritje e tillë? Nuk ishte ajo që e shkroi librin. Të paktën jo në pjesën më të madhe. Ajo e pranoi këtë në kopertinë, ku Chuck Sudetic paraqitej si bashkautor. Megjithatë, gjithçka ishte bërë në mënyrë që të dukej si një vepër personale, kujtime. Botimi i parë ishte në italisht, gjuhën e saj amtare (Carla Del Ponte është nga Ticino). Nëntitulli i librit La caccia («Gjuetia») është Io e i criminali di guerra («Unë dhe kriminelët e luftës»). Diçka e papërshtatshme si në italisht ashtu edhe në frëngjisht. Në botimin francez, më vonë, në kopertinë do të lexohej «Kriminelët e luftës dhe unë».
Chuck Sudetic ishte reporter i New York Times, për të cilin kishte ndjekur luftërat jugosllave (1990-1995). Më pas ishte analist në TPNJ dhe shkrimtar i lartë në Open Society Institute. Kjo do të thotë se kur Carla Del Ponte mbërriti në krye të TPNJ-së, nga vera e vitit 1999, ishte ai që kishte arkivat, kontaktet me gazetarët në terren – «burimet e famshme gazetareske të besueshme» – që i kishin «dhënë informacionin» për «300 serbët e kapur dhe transferuar në burgje të fshehta në Shqipëri».
Open Society Institute organizoi një debat në vitin 2009, gjatë të cilit Sudetic shpjegoi se kishte strukturuar tetë vjet shënime të Carla Del Ponte-s në diktafon, e cila nuk fliste anglisht dhe donte një libër në stilin amerikan, shumë narrativ. Vetë Carla Del Ponte kishte thënë, në një intervistë zvicerane në vitin 2008: «Unë tregoj, Chuck shkruan». Kjo shpjegon shpejtësinë e botimit të kujtimeve. A duhet të nxirret përfundimi se libri ishte rezultat i një porosie nga shërbimet sekrete ruse? Natyrisht që nuk kemi asnjë provë. Vetëm tregues. Përmendja e «Chouk» në raportin Marty nuk është treguesi më pak zbavitës. Një shenjë nga ata që morën pjesë në manipulim?
Vendosja e një makinerie djallëzore
Qëllimi i operacionit të shërbimeve sekrete ruse, në momentin e depozitimit të mocionit të Kosachevit në APKE, ishte, siç thamë, që të miratohej një raport mbi «trafikimin e organeve njerëzore në Kosovë», i cili do ta paraqiste Kosovën si shtet artificial dhe të paligjshëm dhe, në këtë mënyrë, do të ndante evropianët dhe do të dobësonte Bashkimin Evropian.
Raporti Marty nuk ishte menduar për inteligjencën. Nga fillimi në fund ishte një raport politik, i destinuar të prekte ndjeshmërinë dhe emocionet e njerëzve. Ai u miratua nga Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës me një shumicë shumë të madhe. 169 përfaqësues të shteteve anëtare të Këshillit të Evropës votuan pro. Vetëm 8 votuan kundër dhe 14 abstenuan. Të njëmbëdhjetë francezët, nga të gjitha prirjet politike, votuan pro. Të gjithë gjermanët, të gjithë belgët, të gjithë holandezët etj., votuan pro. Mund të dëshpërohemi për kaq shumë naivitet, mungesë të frymës kritike ose thjesht kujdesi të përfaqësuesve tanë përballë asaj që ishte një manipulim i neveritshëm. Por rezultati është aty: operacioni i shërbimeve sekrete ishte një sukses i plotë. Ndoshta përtej asaj që kishin parashikuar nismëtarët e tij.
Sepse ai pati pasoja që në fillim duhej të dukeshin të pamundura. Ishte një rezolutë e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, e bazuar në raportin Marty, dhe emocioni i shkaktuar në opinionin publik nga ky raport që çuan Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të krijonin, në shtator 2011, një «Task Force» (Special Investigative Task Force ose SITF), pra një «Grup të Posaçëm Hetimor», dhe prej këtej një makineri djallëzore.
Është e rëndësishme të kuptohet se si ndodhën gjërat. Nën presionin miqësor të aleatëve të saj, Parlamenti i Kosovës u shty të miratonte, në maj 2012, një ligj për bashkëpunimin me Task Force-n. Ajo supozohej të mundësonte që kjo e fundit të zhvillonte një hetim të pavarur penal mbi pretendimet e përfshira në raportin Marty. Kosova kishte çdo interes për këtë hetim. Ai duhej të tregonte se raporti Marty ishte një mashtrim. Përbërja e Task Force-s, e përbërë nga magjistratë profesionistë dhe personel të drejtësisë ekskluzivisht evropian dhe amerikan, ishte garanci për pavarësi. Prokurori, kreu i Task Force-s, nga shtatori 2011 deri në gusht 2014, ishte Clint Williamson, ish-ambasador i posaçëm i Shteteve të Bashkuara për çështjet e krimeve të luftës.
Ishte mbi bazën e elementeve të para të hetimit të Task Force-s dhe nën presionin e ushtruar nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara që Parlamenti i Kosovës u detyrua të miratonte, në gusht 2015, një amendament kushtetues për krijimin e Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar të Kosovës (Ligji nr. 05/L-053 – neni 162 i Kushtetutës), me fjalë të tjera Tribunalin Special për Kosovën.
Ky tribunal u konceptua si institucion i Kosovës, i zhvendosur në Hagë për arsye sigurie (mbrojtjen e dëshmitarëve), pavarësie dhe financimi (në ngarkim të Bashkimit Evropian). Edhe një herë, Kosova kishte interes për këtë. Për të njëjtat arsye si më parë: për të nxjerrë në dritë të vërtetën mbi «trafikimin e pretenduar të organeve njerëzore në Kosovë».
Çfarë kishte ndodhur ndërkohë? Magjistratët e Task Force-s, në lidhje me TPNJ-në, që ende ishte në funksion në atë kohë, shqyrtuan dosjet e shumta për krime lufte ose krime kundër njerëzimit lidhur me Kosovën, të mbyllura ose të mbetura pezull. Por mbi të gjitha ata u interesuan për pretendimet e raportit Marty.
Natyrisht, për të pasur shanse të përparonin në çështjen e «trafikimit të organeve njerëzore në Kosovë», duhej të kontrollonin «burimet» që kishin ushqyer raportin dhe, për këtë, të dëgjonin autorin e tij. Prokurori i Task Force-s, Clint Williamson (SITF), iu drejtua që në vitin 2012 Dick Marty-t duke i kërkuar të bashkëpunonte. Por ai nuk u përgjigj. Arsyeja është e kuptueshme. Megjithatë, është interesante të shihet se si mundi t’i shmangej një thirrjeje të prokurorit të Task Force-s, i cili në parim kishte kompetenca të gjera. Për këtë kishte tri arsye:
E para ishte se Task Force-ja (SITF), ashtu si EULEX-i, ishte një mision në Kosovë. Marty ishte shtetas zviceran, me banim në Zvicër, në Ticino. Një urdhër kosovar për paraqitje nuk është i zbatueshëm në Zvicër pa ndihmë juridike. Zvicra nuk kishte marrë asnjë letërporosi të detyrueshme.
Arsyeja e dytë ishte mbrojtja që Marty gëzonte në atë kohë në bazë të Marrëveshjes për Privilegjet dhe Imunitetet e Këshillit të Evropës (nenet 14 dhe 15). Sekretari i Përgjithshëm Thorbjørn Jagland refuzoi t’ia hiqte imunitetin. Pa heqjen e tij, asnjë masë ligjore detyruese nuk ishte e mundur. Vetë Clint Williamson e pranoi këtë në vitin 2014, me gjuhë diplomatike: «Zoti Marty ka bashkëpunuar në masën që e konsideronte në përputhje me detyrimet e tij». Me fjalë të tjera, ai nuk tha asgjë për «burimet» e tij.
Arsyeja e tretë ishte «sekreti i burimeve». Marty kishte thënë: «Nëse jap emrat e shoferëve, truprojave, “organizatorëve” shqiptarë që më kanë folur për Fushë-Krujën dhe Rripën, ata do të vriten».
Juridikisht, Dick Marty nuk «u shmang». Ai ishte i paarritshëm. Për këtë arsye Task Force-ja duhej ta përfundonte raportin e saj në vitin 2014 duke thënë se kishte pasur vrasje dhe zhdukje – gjë që dihej – por se nuk kishte prova të mjaftueshme mjekoligjore për trafikimin e organeve. E gjithë kjo për shkak të mungesës së qasjes në «burimet» e raportit Marty.
Një makineri që vazhdon të funksionojë
Në fund të fundit, kjo ishte ajo që e bënte Tribunalin Special për Kosovën, që nga fillimi, një makineri djallëzore. Ai nuk do të kishte lindur pa një manipulim të suksesshëm të shërbimeve sekrete ruse. Ai nuk do të duhej të gjykonte mbi «trafikimin e organeve njerëzore», për të cilin nuk ekziston asnjë provë. Por kjo ishte një makineri e rëndë që po vihej në lëvizje, me funksionarë të saj të dërguar nga vende të ndryshme të Bashkimit Evropian dhe Amerikës. Ajo duhej të kishte «lëndë» për të punuar. Në mungesë të provave për trafikimin e organeve, ajo duhej të merrej me krimet e luftës për të cilat do të ishin personalisht përgjegjës drejtuesit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.
Kjo do të duhej të prishte marrëdhëniet e Bashkimit Evropian me shtetin e ri të Kosovës dhe të ushqente ndarjen e evropianëve. Makineria, pasi u vu në lëvizje, vazhdoi të shkaktonte dëme vetë. Ajo nuk kishte më nevojë as për t’u ushqyer nga dezinformimi i shërbimeve sekrete ruse që kishin shkaktuar krijimin e saj.
Kjo makineri funksionon prej më shumë se një dekade. Vendimi që Tribunali Special sapo dha më 16 shtator 2026 nuk duhet të përbëjë befasi. Dihej se aktakuza kundër Hashim Thaçit dhe tre ish-drejtuesve të tjerë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, e bërë publike më 4 nëntor 2020, nuk përmbante absolutisht asgjë për «trafikimin e organeve njerëzore». Asnjë provë nuk ishte përfshirë. Prandaj nuk mund të kishte dënim në lidhje me pretendimet e raportit Marty. E vetmja gjë që mund të shqetësonte ishin dënimet e rënda për krime lufte, për të cilat drejtuesit e organizatave të rezistencës në një luftë janë në mënyrë të pashmangshme individualisht ose kolektivisht përgjegjës: keqtrajtimi i të burgosurve, torturat, ekzekutimet jashtëgjyqësore të «tradhtarëve», «spiunëve», larjet e hesapeve gjatë çlirimit. Pikërisht kjo ndodhi.
Por a është kjo drejtësi? Përgjigjja është jo. Jo sepse këto krime nuk do të ishin kryer. Por sepse nuk është një gjykatë e përbërë kryesisht nga magjistratë të huaj ajo që duhet t’i gjykojë ato. Tribunali Special për Kosovën, me të drejtë kosovare, i zhvendosur në Hagë, do të kishte arsye të ekzistonte për të gjykuar krime kundër njerëzimit, krime të tmerrshme si dhe krime të lidhura me trafikimin e organeve të mar. Një luftë që aktualisht arrin një intensitet të shënuar nga tmerri i përditshëm i raketra nga persona të kapur. Sapo u bë e qartë se nuk kishte prova për krime të tilla, ai nuk kishte më legjitimitet.
Rusia po zhvillon prej më shumë se dymbëdhjetë vitesh një luftë agresioni kundër Ukrainës. Një luftë që aktualisht arrin një intensitet të shënuar nga tmerri i përditshëm i raketave dhe bombave kundër popullsisë civile (krime kundër njerëzimit masive dhe të përsëritura). Rusia po zhvillon një luftë hibride kundër Evropës.
Sipas autorit, është dëshmuar se Bashkimi Evropian është mashtruar nga një operacion manipulimi dhe dezinformimi i shërbimeve sekrete ruse, ndër më të sofistikuarit që nga rënia e regjimeve komuniste. Është koha për të reaguar. Një shenjë e vullnetit tonë për të përballuar proces gjyqësor në apel. A mund të lejojmë që kjo makineri djallëzore të shkaktojë dëme të reja? A mund të pranojmë që ajo të vazhdojë të jetë burim përçarjeje të evropianëve? Një sh të Kosovës: Gjykatën e Shkallës së Parë, Gjykatën e Apelit, Gjykatën Supreme dhe Gjykatën Kushtetuese. Ato funksionojnë në përputhje me ligjet e Kosovës. Zhvendosja e tyre në Prishtinë nuk paraqet ndonjë problem juridik të pakapë u lirua me kusht dhe u vendos në arrest shtëpie. Ai shfrytëzoi rastimet dhe akuzat e autorit si pjesë të tekstit origjinal; ato nuk janë paraqitur këtë mund të kalojë përmes Prishtinës.
Dihet se do të ketë një proces gjyqësor në apel. A mund të lejojmë që kjo makineri djallëzore të shkaktojë dëme të reja? A mund të pranojmë që ajo të vazhdojë të jetë burim përçarjeje të evropianëve? Një shenjë dobësie e Bashkimit Evropian?
Ta zhvendosim gjykimin e apelit në Prishtinë?
Tribunali Special, siç e kemi thënë, është një institucion i Kosovës. Aktualisht ai është i zhvendosur në Hagë. Ajo që propozojmë është rikthimi i tij në Kosovë.
«Dhomat e Specializuara» janë të lidhura, në çdo nivel, me sistemin gjyqësor të Kosovës: Gjykatën e Shkallës së Parë, Gjykatën e Apelit, Gjykatën Supreme dhe Gjykatën Kushtetuese. Ato funksionojnë në përputhje me ligjet e Kosovës. Zhvendosja e tyre në Prishtinë nuk paraqet ndonjë problem juridik të pakapërcyeshëm.
[1] Moshe Harel u mbajt në paraburgim për disa javë në Kosovë, më pas u lirua me kusht dhe u vendos në arrest shtëpie. Ai shfrytëzoi rastin për t’u arratisur përfundimisht.
Përkthimi ruan edhe pretendimet dhe akuzat e autorit si pjesë të tekstit origjinal; ato nuk janë paraqitur këtu si fakte të verifikuara në mënyrë të pavarur.
