Toby Cadman, ish-avokat i Nasim Haradinajt, ka shkruar sërish për punën e Gjykatës Speciale, duke e kritikuar fort për takimet e fshehta me donatorët, diskutimet në to dhe për qasjen e Gjykatës ndaj një raporti britanik që ka gjetur pretendime serioze për shkelje të të drejtave të të akuzuarve.
Më poshtë, përkthimi jozyrtar i artikullit:
Kur u krijuan Dhomat e Specializuara të Kosovës (“Dhomat e Specializuara”), premtimi ishte i thjeshtë dhe serioz. Një gjykatë e përbërë nga gjyqtarë ndërkombëtarë, e vendosur larg Prishtinës, në Hagë, do të gjykonte akuzat më të rënda që burojnë nga konflikti i viteve 1998–1999, e lirë nga frikësimi, ndërhyrja ndaj dëshmitarëve dhe presioni politik që kishin dështuar përpjekjet e mëparshme për vendosjen e përgjegjësisë. Izolimi ishte thelbi i këtij koncepti.
Vështirësia, një dekadë më vonë, është se Dhomat e Specializuara janë izoluar jo vetëm nga presioni vendor, por pothuajse nga çdo formë e llogaridhënies së jashtme. Një gjykatë që nuk i përgjigjet askujt jashtë mureve të saj është një gjykatë së cilës publikut i kërkohet t’i besojë vetëm mbi bazën e besimit.
Ky tension u bë veçanërisht i dukshëm muajin e kaluar.
Komiteti për të Drejtat e Njeriut i Dhomës së Avokatëve të Anglisë dhe Uellsit (“BHRC”), me kërkesë të Avokatit të Popullit të Kosovës, publikoi një shqyrtim të kujdesshëm dhe qëllimisht paraprak të përputhshmërisë së Dhomave të Specializuara me standardet e të drejtave të njeriut.
Ky nuk është një tekst polemik. Ai pranon se kuadri formal ligjor i gjykatës është përgjithësisht i qëndrueshëm dhe, në shumë aspekte, në përputhje të mirë me Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut (“KEDNJ”) dhe Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike, që të dyja janë pjesë e ligjit të Kosovës.
Shqetësimet e tij qëndrojnë diku tjetër: te mënyra se si ky kuadër zbatohet në praktikë dhe te pyetja se kush, nëse dikush, është në pozitë për ta kontrolluar atë.
Nuk duhet harruar se institucioni hibrid më i afërt me Dhomat e Specializuara, Gjykata Shtetërore e Bosnjë-Hercegovinës, iu nënshtrua një shqyrtimi të hollësishëm nga organizatat e jashtme për të drejtat e njeriut dhe madje hyri në një marrëveshje formale me Organizatën për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (“OSBE”) për monitorimin e gjykimeve për krime lufte.
Përgjigjja e Dhomave të Specializuara ishte domethënëse.
Në vend që të përballej me thelbin e shqetësimeve, ajo publikoi një deklaratë me pretendimin për të “korrigjuar të dhënat”, duke mos iu përgjigjur gjetjeve thelbësore të BHRC-së në raportin e tij.
Ajo theksoi se as Avokati i Popullit dhe as shqyrtuesit nuk kishin të drejtë procedurale para saj dhe se raporti nuk do të ndikonte në punën e saj gjyqësore.
Ajo shtoi, saktësisht, se shqyrtimi nuk kishte konstatuar ndonjë vendim individual që të kishte shkelur të drejtat e një të akuzuari.
Megjithatë, ky nuk ishte qëllimi i shqyrtimit të BHRC-së. Ky ishte një kontroll i gjendjes së përgjithshme, një “matje temperature” e institucionit, dhe duhet kujtuar se disa prej këtyre çështjeve mbeten ende sub judice (nën shqyrtim gjyqësor).
Në fakt, ndërsa BHRC-ja konstatoi se kuadri ligjor ishte kryesisht në përputhje me Konveten Evropian per te Drejtat e Njeriut -KEDNJ-në, ishin praktikat e zbatimit ato që shkaktuan shqetësime.
Për shembull, një nga shqetësimet e ngritura ishte fakti se asnjë person i akuzuar nuk mund të lirohej përkohësisht në Holandë, vendin ku ndodhen Dhomat e Specializuara.
Kjo ngre një çështje reale për përputhshmërinë, veçanërisht me nenin 5(3) të KEDNJ-së.
Duhet kujtuar se KEDNJ-ja nuk është një grup parimesh iluzore ose thjesht aspiruese. Siç ka theksuar vazhdimisht Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut, ajo synon që organet gjyqësore të ndërmarrin të gjitha masat e nevojshme për të shmangur shkeljet e Konventës dhe për të mbrojtur parimet dhe garancitë e të drejtave themelore.
Pikërisht këtu përgjigjja e Dhomave të Specializuara e humbet pikën kryesore të shqyrtimit dhe, duke e humbur atë, në fakt e dëshmon atë.
Kritika nuk është se një vendim i caktuar gjyqësor është i paligjshëm. Kritika është se kushtet që do t’i mundësonin kujtdo ta dinte me siguri këtë gjë — pra transparenca dhe llogaridhënia e pavarur — në masë të madhe mungojnë.
Deklarata se “as Avokati i Popullit i Kosovës dhe as BHRC-ja nuk kanë të drejtë procedurale para Dhomave të Specializuara” gjithashtu e humbet thelbin e çështjes.
E drejta procedurale nuk është e nevojshme për monitorim të jashtëm dhe të pavarur të gjykimeve të drejta.
Organizatat joqeveritare që në nivel vendor mbrojnë fuqishëm transparencën dhe të drejtat e të akuzuarve, si dhe shumë shtete që bëjnë të njëjtën gjë në kuadër të Rishikimit Periodik Universal dhe forumeve të tjera të OKB-së, shpesh ndryshojnë qasje sapo institucioni bëhet ndërkombëtar.
Ato mbyllin radhët rreth institucioneve dhe e trajtojnë shqyrtimin e jashtëm si të paligjshëm, duke i mbrojtur këto institucione nga pikërisht ai lloj monitorimi i pavarur mbi të cilin varet mbrojtja e të drejtave për një gjykim të drejtë.
Është domethënëse se gjatë prezantimit të fundit të organizuar nga BHRC-ja në Hagë, ku u publikua zyrtarisht raporti i tij paraprak, misionet diplomatike që morën pjesë në këtë ngjarje e morën si përgjegjësi të tyre që ta mbronin fuqishëm – dhe në disa raste verbërisht – institucionin dhe të minimizonin shqetësimet reale të ngritura.
Kjo ka edhe më shumë rëndësi duke pasur parasysh se Dhomat e Specializuara janë në praktikë një terren testimi për përpjekjen e ardhshme evropiane: Tribunalin Special për Ukrainën.
Shtetet dhe vetë Dhomat e Specializuara duhet ta mirëpresin këtë lloj shqyrtimi dhe të angazhohen në mënyrë konstruktive me të, duke e trajtuar si një mundësi për të nxjerrë mësime, e jo duke e hedhur poshtë menjëherë.
Përgjigjja e Dhomave të Specializuara kritikon më tej shqyrtimin e BHRC-së duke pretenduar se ai është fokusuar vetëm te argumentet e mbrojtjes dhe shmang diskutimin për të drejtat e viktimave.
Është e rëndësishme të theksohet se të drejtat për një gjykim të drejtë, në një proces penal, i takojnë të akuzuarit.
Për më tepër, kjo lidhet me shqetësimet më të gjera të ngritura në raport lidhur me mënyrën se si gjykata e balancon të drejtën e të akuzuarit për një gjykim të drejtë me të drejtat e viktimave.
Përgjigjja e Dhomave të Specializuara krijon përshtypjen se ajo është imune ndaj çdo forme shqyrtimi.
Kjo është thellësisht problematike.
Nuk ka asnjë justifikim për një mbulesë të padepërtueshme sekreti mbi procedurat gjyqësore dhe mënyrën se si ato zhvillohen.
Nëse kredibiliteti i institucionit duhet të ndërtohet dhe shqetësimet për transparencën duhet të largohen, atëherë – si gjithmonë – drita e diellit është dezinfektuesi më i mirë.
E rëndësishme është se nuk ka nevojë të merremi me gjëra abstrakte, sepse gjykata tashmë ka ofruar ilustrimin më të qartë të mundshëm.
Në më shumë se një rast, Presidentja e Dhomave të Specializuara mbajti informime konfidenciale për diplomatët e Bashkimit Evropian – domethënë, për bllokun politik që financon institucionin — rreth punës së saj në vazhdim. Publiku e mori vesh këtë vetëm sepse një transkript i një informimi të tillë rrodhi te Euronews.
Sipas kërkesës për përjashtim që pasoi, dhe siç u raportua në atë kohë, Presidentja përdori një informim konfidencial diplomatik për t’u ankuar për numrin e avokatëve mbrojtës që thuhej se po komplikoni punën e gjykatës, ndërsa Prokurori i Specializuar raportohet t’u ketë thënë diplomatëve se një i pandehur do të merrte dënim me burgim të përjetshëm përpara se të fillonte ndonjë gjykim apo të paraqitej ndonjë provë. Kur kjo doli në dritë, përgjigjja ishte se informimet e tilla janë përditësime rutinë dy herë në vit që thjesht përmbledhin çështjet që janë tashmë në parashtrimet publike.
Në prezantimin e BHRC-së në Hagë, diplomatët i fshinë mënjanë këto shqetësime, duke mbajtur linjën e Dhomave të Specializuara se kjo është një praktikë e zakonshme dhe të gjitha gjykatat e bëjnë këtë.
Ajo përgjigje dështon në dy nivele.
Së pari, nuk është e saktë.
Një përditësim i statusit që përmbledh parashtrimet publike nuk përfshin një gjyqtar në detyrë që bën komente editoriale te financuesit e gjykatës për trupën e avokatëve mbrojtës, e as një prokuror që parashikon rezultatin e një çështjeje përpara se të dëgjohet qoftë edhe një fjalë e vetme e provave.
Ato çështje nuk janë në parashtrimet publike. Ato janë e kundërta e menaxhimit neutral të çështjes, dhe përshkrimi i tyre si një përmbledhje rutinë nuk i bën ato të tilla.
Ka një hendek të madh ndërmjet ofrimit të përditësimeve administrative dhe raportimit financiar për donatorët e gjykatës dhe diskutimit të çështjeve që lidhen me procedurat e ardhshme apo në vazhdim të çështjeve – aq më tepër kur po ato Shtete mund të thirren për të dhënë pëlqimin e tyre për lirimin e përkohshëm të një të akuzuari në territorin e tyre.
Së dyti, edhe nëse kontakte të tilla do të ishin me të vërtetë të zakonshme, frekuenca nuk është arsyetim.
Një praktikë nuk bëhet e përputhshme me pavarësinë gjyqësore, paanshmërinë dhe barazinë e armëve thjesht sepse është e zakonshme.
Matësi nuk është ajo që zyrtarët bëjnë zakonisht, por ajo që kërkon e drejta për një gjykim të drejtë dhe pamja e drejtësisë.
Komunikimet konfidenciale, të njëanshme midis trupit gjykues dhe prokurorisë nga njëra anë dhe paguesve politikë të gjykatës nga ana tjetër, që prekin çështjet aktuale dhe palët para saj, do të ishin të papërshtatshme pavarësisht nëse ndodhin një apo dy herë në vit.
“Bëhet gjithmonë” është një përshkrim i problemit, jo një përgjigje ndaj tij.
Nëse në fakt kjo është një praktikë e gjykatave dhe tribunaleve ndërkombëtare, atëherë kjo praktikë duhet të ndërpritet.
Për më tepër, le të mos harrojmë se edhe nëse konsiderohet e pranueshme nga një gjykatë apo tribunal ndërkombëtar, gjë që nuk është, Dhomat e Specializuara nuk janë një gjykatë ndërkombëtare.
Ajo ngjarje kap të dyja dështimet menjëherë.
Deficiti i transparencës është i qartë: ne e dimë se çfarë është thënë vetëm sepse një dokument rrodhi, jo sepse gjykata e zbuloi atë, dhe informimet ishin konfidenciale sipas dizajnit.
Rekomandimi i rishikimit që Dhomat e Specializuara të miratojnë protokolle të qarta për komunikime të tilla, me njoftim dhe zbardhje për palët dhe, ku është e përshtatshme, pjesëmarrjen e tyre, prandaj nuk është abstrakt.
Ai i përgjigjet një ngjarjeje të dokumentuar.
Dhe të njëjtat shqetësime provuese kalojnë nëpër rishikimin më të gjerë: mbështetja në materiale me prejardhje të kontestuar, përfshirë inteligjencën nga burime të jashtme, e pranuar pa kontrollin e rreptë të origjinës dhe zinxhirit të kujdestarisë që do të kërkonte një gjykatë vendore.
Një gjykatë nuk mund të demonstrojë se është e drejtë ndërsa kanalet që e ushqejnë atë – të parave, të gjyqtarëve, të provave, të kontaktit të qetë diplomatik – mbeten në hije.
Tani merrni parasysh llogaridhënien, dhe këtu vakumi është strukturor.
Ku mund të drejtohet një palë, apo një qytetar, për të testuar se si Dhomat ushtrojnë pushtetin e tyre?
Kur informimet diplomatike u kontestuan, përjashtimi i Presidentes dhe Zëvendëspresidentit ishte një çështje për të njëjtët gjyqtarë të Dhomave të Specializuara.
Apelimet shkojnë te vetë panelet e Dhomave të Specializuara.
Pyetjet kushtetuese zgjidhen brenda vetë strukturës së Dhomave të Specializuara.
Mbikëqyrja e përputhshmërisë me të drejtat e njeriut i takon një Avokati të Popullit të dedikuar për Dhomat e Specializuara, domethënë, i brendshëm për të, ndërsa Avokatit të Popullit kombëtar që porositi këtë rishikim i thuhet se nuk ka asnjë legjitimitet.
Paraburgimi monitorohet nga Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq, dhe vetëm paraburgimi.
Nuk ka asnjë rrugë për të kontestuar funksionet e gjera administrative dhe gjyqësore të Presidentes, dhe asnjë mekanizëm real për të kontestuar emërimet gjyqësore.
Çdo linjë e llogaridhënies kthehet mbrapsht në vetë institucionin.
Kjo është ajo që do të thotë që një gjykatë të qëndrojë në vakum: ajo rishikon vetveten, certifikon vetveten dhe pastaj deklaron rishikimin e jashtëm si irrelevant.
Pasojat për mbrojtjen nuk janë as abstrakte.
Rishikimi identifikon pabarazi burimesh dhe procedurale që anojnë fushën kundër të akuzuarit, pengesa strukturore për lirimin e përkohshëm që i mbajnë të pandehurit në paraburgim, dhe vendime provuese që favorizojnë materialin e patestuar të prokurorisë.
Këto janë pikërisht dëmet që ekzistojnë mbikëqyrja e pavarur për t’i kapur.
Rëndësia e tyre zmadhohet, nuk reduktohet, nga fakti se asnjë trup i pavarur nuk është i pozicionuar për t’i kapur ato.
Vlen të tregohemi të drejtë me Dhomat e Specializuara.
Gjyqtarët e saj janë njerëz seriozë që bëjnë një punë të vështirë, dhe çështjet para saj, përfshirë gjykimin e ish-udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, mbajnë peshë të jashtëzakonshme për viktimat që kanë pritur një kohë shumë të gjatë për një përballje, megjithëse duhet të pranohet se ky është mekanizmi i katërt gjyqësor ndërkombëtar (i ndërkombëtarizuar) që nga lufta.
Pika nuk është se gjykata është e korruptuar apo se rezultatet e saj janë të përcaktuara paraprakisht.
Pika është më e papërshtatshme se aq: nga ne kërkohet të supozojmë drejtësinë e gjykatës më parë se ta verifikojmë atë, dhe institucioni është ndërtuar në atë mënyrë që verifikimi është pothuajse i pamundur. Kur mbërrin një rishikim i të drejtave të njeriut, përgjigja nuk mund të jetë se rishikuesve u mungon legjitimiteti.
Legjitimiteti është një doktrinë për ndjekur.
Nuk është një mburojë kundër llogaridhënies, dhe një gjykatë me vetëbesim nuk kapet pas saj.
Asnjë nga mjetet juridike që propozon rishikimi nuk kërcënon pavarësinë e gjykatës.
Lejoni kontestime reale ndaj vendimeve administrative dhe gjyqësore të Presidentes.
Publikoni protokolle për kontaktin me shtetet dhe aktorët e tjerë të jashtëm, me njoftim dhe zbardhje për palët.
Nënshtrojini provat e kontestuara kontrollit real të origjinës së tyre.
Tregohuni të sinqertë për marrëdhëniet me shtetet financuese.
Ftoni monitorim të qëndrueshëm dhe të pavarur të gjykimit.
Secila prej këtyre forcon legjitimitetin më parë se ta zogelojë atë.
Një gjykatë që nuk ka asgjë për të fshehur nuk ka asgjë për t’u frikësuar nga asnjë prej tyre.
Drejtësia penale ndërkombëtare jeton ose vdes mbi një tezë të vetme:
se pushteti, madje edhe pushteti i ushtruar në emër të viktimave, duhet vetë të jetë llogaridhënës.
Dhomat e Specializuara ishin paraparë ta mishëronin atë tezë.
Duke mbajtur informime sekrete me financuesit e saj, duke u izoluar nga kontrolli, dhe duke u përballur me kritikën e mirëbesimit me gjuhën e legjitimitetit, ajo rrezikon të bëhet e kundërta e saj – një tribunal që kërkon llogaridhënie nga të tjerët ndërsa vetë nuk pranon asnjë.
Legjitimiteti nuk mund të certifikohet nga vetvetja.
Ai duhet të tregohet, hapur, për njerëzit që kanë të drejtë të pyesin.
Derisa Dhomat e Specializuara të jenë të gatshme ta bëjnë këtë, ato do të vazhdojnë të nxjerrin aktgjykime që janë të shëndosha në letër dhe të paverifikueshme në praktikë, që është pikërisht gjendja për eliminimin e së cilës u ndërtua shteti i së drejtës.
