Teatri në Kosovë ka evoluuar, por nuk e ka “aromën” e dikurshme, nuk ka më shfaqje kult dhe “është vendosur pas skenës”, thotë regjisori Isa Qosja, pedagog i pensionuar i Fakultetit të Arteve në Universitetin e Prishtinës.
Autori i filmave “Proka” (1984), “Rojet e mjegullës” (1988), “Kukumi” (2005), “Tri dritare dhe një varje” (2014) dhe “Lejleku” (2024), vlerëson se censura që ishte e pranishme në art për arsye ideologjike në sistemin socialist, tashmë ka trajtë tjetër dhe kushtëzohet nga buxheti dhe privilegjet.
“Me dashje e pa dashje, njerëzit i nënshtrohen fuqisë së parasë. I nënshtrohen fuqisë së pozitës në këtë vend”, thotë Qosja në një intervistë për Radion Evropa e Lirë.
Megjithëse vlerëson se kinematografia e Kosovës ka shënuar përparim dhe ka pasur suksese, ai thekson se ende pret të shohë “autorë, krijues, të cilët nuk e imitojnë krijimtarinë, por janë vetvetja”.
Shfaqja e filmit të tij të fundit, “Lejleku”, i punuar së fundmi në vendlindjen e tij, në Vuthaj të Malit të Zi, u ndërpre në Podgoricë, në shtatorin e vitit 2025, për shkak se komunikonte në gjuhën shqipe.
“Do ta kishin ndërprerë çdo film tjetër, jo vetëm këtë, nëse bëhet fjalë për atë se nuk duan ta dëgjojnë gjuhën shqipe”, thekson Qosja, duke kritikuar nacionalizimin e skajshëm dhe, siç e quan ai, “të zgjuar vonë dhe me ankth të tmerrshëm”.
Ai shpreh mendimin se politika në Kosovë nuk po e shqyrton mjaftueshëm kulturën, ndërkohë që, sipas tij, politikanët janë shndërruar në “aktorë të shkëlqyeshëm”.
“Teatri është pas skenës”
Radio Evropa e Lirë: Për çdo vit, në Kosovë organizohen festivale të ndryshme të teatrove, por edhe të filmave. A janë ato pasqyrë e vërtetë e teatrove dhe kinematografisë së Kosovës? A ka zhvillim, ngecje, degradim? Si e shihni ju?
Isa Qosja: Po e filloj prej një shembulli të çuditshëm që e kam përjetuar kur isha në një festival të filmit në Vjenë. Atje ishte një prej regjisorëve të jashtëzakonshëm rumun, Cristi Puiu. Në bisedë me gazetarët, ai tha: “Nuk i dua festivalet”. Gazetarët u habitën. Ai tha se kur ne bëjmë film, e dimë se sa heqim. Pastaj, vijmë në një festival. Aty janë në juri tre, katër ose pesë njerëz, dhe e vlerësojnë një film, për të cilin ne jo vetëm që shpenzojmë energji, dituri, njohuri, angazhim, nerva, punë, por tha “gjatë një filmi, ne plakemi”. Ndërkaq, këtu, përnjëherë na zhvlerësojnë.
Festivalet nuk është vështirë të organizohen, por janë përgjegjësi. Nëse e marrim këtë masë për ta organizuar këtë festival, atëherë unë dyshoj që përgjegjësitë i kemi gjithmonë të pranishme.
E dini edhe vetë, festivalet kanë shumë mangësi. Ato mangësi, nuk jam i bindur që ne jemi në gjendje që tani për tani t’i evitojmë të gjitha, dhe pastaj [festivalet] na dalin ashtu siç na dalin.
Radio Evropa e Lirë: Në çfarë pike e shihni teatrin?
Isa Qosja: Tash, nëse bazohemi në të kaluarën, në atë çfarë kemi parë dikur te teatri, kam bindjen që dikur, kur hyja në atë shtëpi, më dukej që po i afrohesha një skene jashtëzakonisht të rëndësishme, ku do të dëgjoja fjali të mençura, ku do të shihja njerëz të veçantë, ku do të shihja gjendje, ku do të kishim përjetime të papërjetuara.
Kam përshtypjen që ajo aromë sot mungon. Pavarësisht që zhanret e ndryshme kanë evoluuar edhe në teatër, ka ndryshuar teatri, por ta zëmë, nuk mund ta shoh më “Godonë” që e kam parë dikur, nuk mund ta shoh më “Ervehenë” që e kam parë dikur. Pra, këto janë shfaqje kult, që nuk i kam parë më.
Kjo më bën të mendoj që teatri është pas skenës… Është vendosur pas skenës, nuk është më në skenë. Unë këtë nuk e shoh si ide të përparuar. Unë e shoh si diçka tjetër, që në fakt, nuk m’i plotëson ato kushtet, kur dikur më dukej që aty, në atë skenë, do të zbrisnin zotat dhe do të shihnim vërtetë gjërat që vetëm imagjinata mund t’i shohë.
Radio Evropa e Lirë: Në kinematografi, si është situata?
Isa Qosja: Kjo është temë e gjerë. Unë mendoj që ka përparim. Ne kemi avancuar shumë, në kuptimin e infrastrukturës. Pra, nuk jemi më ata që na duhet ta thërrasim një punëtor apo bashkëpunëtor nga Sllovenia, Kroacia, Bosnja apo kushdo tjetër. S’kemi nevojë. E kemi infrastrukturën e përgjithshme, të njerëzve, të krijuesve. E kemi infrastrukturën teknike. Këto nuk i kemi pasur.
Pyetja është, çka nuk kemi? Unë po e them mendimin tim dhe nuk do të thotë që edhe të tjerët të mendojnë kështu. Unë pres që të kemi autorë. Pra, të mos jemi realizatorë të agjendave ditore. Besoj më kuptoni se çfarë po mendoj.
Censura dikur dhe sot
Radio Evropa e Lirë: A mendoni se ekziston censurë e heshtur në art, përmes buxheteve, privilegjeve, e të tjera?
Isa Qosja: Tash po hyjmë në retrospektivë të filmave që janë bërë dikur dhe të cilët kanë qenë një motivim shoqëror. Pra, krijuesi atëherë, përveç që ka pasur obligim të jetë krijues, ai ka pasur edhe një obligim tjetër – të flasë me gjuhën e të gjithëve, të flasë me gjuhën e njerëzve, të cilët e kanë ndier veten të ndrydhur, të shtypur, të flasë për hallin e njerëzve. Pra, të flasë me atë gjuhë.
Halle kemi pasur mjaft, probleme të ndryshme. Ne e kemi pasur të ndaluar t’i themi përmes filmit. Në një mënyrë, krijuesi ka arritur në një situatë, në të cilën është dashur të pajtohet me censurë, autocensurë, censurë të llojit të tretë ose të jetë vetvetja plotësisht. Për të qenë vetvetja, ka qenë shumë e vështirë. Ka pasur pasoja të drejtpërdrejta.
Unë kam pasur bashkëpunëtorë – në film kanë qenë – njerëz, të cilët kanë shikuar çfarë domethënie ka një kuadër që e xhiroj, a ka shenja nacionaliste diku. Pastaj, ju e dini se edhe pas “Rojeve të mjegullës”, edhe pas “Prokës”, por edhe pas filmave të autorëve të tjerë, janë bërë rrëmuja të vërteta në studiot televizive, për idetë e filmave që janë shfaqur atëherë.
Të mos flasim për festivalet. Atëherë jemi përfaqësuar në [festivalin e filmit në] Pula me projektet tona. Unë e di se çfarë kam përjetuar. Mbaj mend një moment, pas filmit “Rojet e mjegullës”, vjen Faruk Begolli dhe më thotë “ruaju, sepse me thika po të presin”, në kuptimin që konferenca për shtyp ishte brenda dy orësh, dhe i kishte dëgjuar gazetarët të flasin se çfarë përmbante filmi “Rojet e mjegullës”.
Këto ishin situata që na kanë lejuar të jemi më pak autorë, sepse kemi dashur të flasim me gjuhën e popullit për problemet tona, për gjendjen tonë. Megjithatë, unë konsideroj që kemi bërë përpjekje të mjaftueshme për ta nisur rrugën kinematografike të këtij vendi.
Radio Evropa e Lirë: Këtë pyetje e bëra për të pasur një krahasim. Sot, si është situata, a ekziston sot censura e heshtur në art?
Isa Qosja: Unë mendoj që, ai lloj i censurës që e kemi përjetuar ne dhe i kërkesave, të cilat i kemi pranuar ose jo, nuk ekzistojnë më. Sa i përket buxhetit dhe privilegjeve [kushtëzimeve për t’i përfituar], janë çështje tjera. Mendoj që të dyja këto ekzistojnë, dhe që të dyja e dëmtojnë krijuesin. Pavarësisht a përfiton dikush nga këto ose jo, ato e dëmtojnë krijuesin e vërtetë, e dëmtojnë krijimtarinë, e dëmtojnë kinematografinë.
Radio Evropa e Lirë: Kush i imponon këto?
Isa Qosja: Me dashje e pa dashje, njerëzit i nënshtrohen fuqisë së parasë. I nënshtrohen fuqisë së pozitës në këtë vend. Për ne, shqiptarët, miti i “njëshit” ka qenë gjithmonë i rëndësishëm. Do të thotë, atë që është vendosur në kolltuk e kemi respektuar pa dashje ose me dashje.
Pastaj, e kemi mentalitetin e grupacioneve, që është, po ashtu, shumë i dëmshëm. Kjo e dëmton situatën, në përgjithësi.
Unë tash i kam disa vjet dhe nuk jam përfitues, dhe nuk dua të jem. E kam mbyllur. Nuk dua të jem përfitues i asnjë situate të tillë. Dua të flas me ju për atë që e shoh, që e dëgjoj, dhe nganjëherë ndiej shqetësim për krejt këtë, sepse pres që në këtë vend të shfaqen njerëz, të cilët, përveç vlerave artistike, kanë edhe vlera morale.
Gati se nuk jam i prirë të mendoj se artisti i mirë nuk duhet të jetë edhe njeri i mirë. Nuk jam i përgatitur për ta pranuar një njeri të tillë. Konsideroj që artisti duhet të jetë komplet, njeri i mirë – e them kushtimisht, pra, me disa parime, me disa vlera – dhe krijues i mirë. Nuk shkëputen këto.
Konsideroj që vetëm njeriu që e kupton të vërtetën drejtë, mund të jetë edhe krijues i mirë, të jetë vetvetja dhe origjinal, të jetë ai që nuk kopjon krijimtarinë, por është krijues.
Hendeqet ndërmjet brezave të artistëve
Radio Evropa e Lirë: Në një bisedë me studentët e juaj, ju keni thënë se, “në rast se filmat që janë punuar kohët e fundit nga kinematografia në Kosovë, nuk i tejkalojnë ata që janë punuar më herët, nuk ia vlejnë…”. Si e shini sot, në çfarë pike është kinematografia e Kosovës?
Isa Qosja: Unë them që ende pres të shoh dimensionin ideo-estetik, që është një vlerë autoriale. Ende pres të shoh autorë, krijues, të cilët nuk e imitojnë krijimtarinë, por janë vetvetja. Pra, ka regjisorë që imitojnë realitetin jetësor, imitojnë të tjerët.
Por, ka edhe regjisorë që krijojnë. Normalisht, të rrallë janë ata që krijojnë, sepse janë në nivel shumë më të lartë. Megjithatë, unë pres që në këtë vend, të rinjtë, të cilët janë shkolluar këtu, e që shumë rrallë i dëgjoj ta përmendin këtë fakt – është fakt që ne kemi kinematografi, pikërisht falë atyre njerëzve që u shkolluan në këtë Akademi [të Arteve në Universitetin e Prishtinës] nga këto kuadro që janë sot – pres që ata të flasin jo vetëm me gjuhën e sinqeritetit, etikës, por edhe të krijuesit të vërtetë, me gjuhën e autorit.
Pra, ta kenë atë dimensionin ideo-estetik, të jenë të veçantë, të flasin me mënyrën e autoktonisë që kemi ne. Vetëm ashtu bëhet kinematografia, duke qenë krijues dhe jo imitatorë.
Radio Evropa e Lirë: Jeni profesor i disa brezave. A ka dialog apo hendek mes brezave, dhe cila është përgjegjësia e brezit tuaj në formësimin e gjeneratës se re të regjisorëve?
Isa Qosja: Martin Scorsese punon shumë shpesh me Leonardo DiCaprion, Daniel Day-Lewisin. Nuk janë të së njëjtës gjeneratë, a po? Janë gjenerata shumë të ndryshme, sepse Scorsese i takon një gjenerate të vjetër, ndërkaq këta dy të tjerët i takojnë një gjenerate të re apo të mesme. Prodhojnë vepra monumentale.
Hendek në mes gjeneratave mund të ketë, por nuk duhet të ketë. Unë këtë e shoh si defekt në shoqëri. Ky hendek, fatkeqësisht, ekziston. Unë e shoh këtë si defekt në shumë sfera të jetës, dhe mendoj se është gabim shumë i madh.
Mendoj se njeriu, me moshë, i ka disa arritje që nuk i ka në moshën më të re. Përveç asaj që e quajnë eksperiencë, ka edhe disa arritje të tjera, një sens që i shfaqet më vonë. Natyrisht, atë sens duhet shfrytëzuar. Fatkeqësisht, në atë sens më askush nuk bazohet, nuk e llogaritë.
Unë mendoj që është tejet pozitive dhe e rëndësishme të mendohet për gjeneratat e ardhshme, t’u jepet mundësia. Por, nuk duhet thënë: “Hajde tash, gjeneratën e vjetër po e hedhim në shportë, dhe po bazohemi vetëm në gjeneratën që vjen”. Mendoj që komunikimi mes gjeneratave mbetet, është dhe do të jetë i dobishëm, jo vetëm për ata që krijojnë, por edhe për shoqërinë, për një moral të shëndoshë, për një etikë të shëndoshë mes njerëzve.
“Lejleku” i vendlindjes, përballë nacionalizmit të ankthshëm
Radio Evropa e Lirë: Keni lindur në fshatin Vuthaj, në Mal të Zi. Kur jeni larguar nga aty, dhe çfarë moshe jeni tash?
Isa Qosja: Unë kam dalë nga Vuthaj në moshën 13-vjeçare. Sot jam 77 vjeç.
Radio Evropa e Lirë: Lejleku njihet si shpend shtegtar, por që gjithmonë kthehet aty ku ka nisur çerdhen e vet. Emrin e këtij shpendi mban edhe filmi juaj i fundit (“Lejleku”). Xhirimi i filmit ndodhi në fshatin tuaj të lindjes. A e keni parë veten në këtë film, jo vetëm si regjisor?
Isa Qosja: Pyetje e drejtë. E prisja të ma bënte dikush. Në fakt, filmat bëhen në dy mënyra, me mend ose me zemër e me shpirt. Ka filma, kur bëhen me zemër e shpirt, do t’u mungojë ajo dora e zgjatur që i arrin festivalet. Për festivale, përveç asaj që e quaj repertori i agjendës ditore, duhet edhe diçka tjetër. Këta filma që bëhen me shpirt, me zemër, janë filma autorialë, pra, që t’i shohin një grup njerëzish – një grup i vogël, në hapësira të vogla.
Unë, kam përshtypjen që i kam dhënë atë luks vetes, që ta shoh vendin tim ashtu siç mendoj unë, qoftë edhe në mënyrë patetike. Pse? Nuk mund të shihet ndryshe sot. Fatkeqësisht, mosha më e re që ekziston në atë vend është 70 vjeç. Pra, të gjithë kanë shkuar pas bukës së gojës, kanë migruar dhe aty kanë mbetur vetëm pleqtë dhe shtëpitë pa pronarë, shtëpi që i kanë ndërtuar dhe i kanë lënë ata që kanë migruar.
Po, “Lejleku” simbolikisht flet për emigracionin. Por, në filmin tim, përveç asaj, ka edhe një kuptim të padeshifruar nga kolegët tuaj dhe të tjerët – ai është fakti që ata njerëz duan të bëjnë ngjarje prej diçka, sepse jeta e tyre është e njëtrajtshme, një vijë horizontale dhe monotone. Dhe, atje e shohin një lejlek dhe fillojnë të mendojnë se çka mund të sjellë ai. Ne e dimë se çka simbolizon.
Por, ata duan ta bëjnë një ngjarje, sepse nuk kanë ngjarje. U mungon diçka të ndodhë. Për atë, unë e kam shpikur atje një moment të tillë, për ta treguar pikërisht këtë. Ata duan që nga asgjëja të bëjnë një ngjarje, sepse jeta e tyre është vetëm telefonata me fëmijët e tyre në shtetet tjera, dhe asgjë tjetër. Natyrisht, më së shumti e pësojnë gratë, sepse ato mbeten atje, qoftë për ta ruajtur atë konak, qoftë sepse nuk kanë mundësi të shkojnë. Flas për gjeneratat, brezat e grave, të cilat mbeten të veja dhe pastaj vdesin.
Eh… pikërisht si ata banorë, ky vend është duke vdekur. Është vendi më i bukur i shqiptarëve. Është vend i jashtëzakonshëm. Është i ndërlidhur me Shqipërinë. Ne e kemi lënë, me dashje apo pa dashje, të braktisur atë vend. Kam ndier dhembshuri, kam ndier nostalgji, kam ndier dhembje, të gjitha, për atë vend, ku njeriu duke qenë i vetëm, bëhet edhe burokrat. Pra, shndërrohet në gjithçka, sepse nuk ekziston një vend tjetër që mund të jetë masë për ta parë se deri ku ka arritur.
Nuk ke pikë krahasuese. Kur nuk ke të tillë, njeriu fillon të shndërrohet në diçka që nuk e kupton as vet. Këto janë ato pikat referente të këtij filmi, i cili duhet të shihet, do të thosha unë, me këtë këndshikim, për t’u kuptuar.
Radio Evropa e Lirë: Është interesante se ky film u shfaq edhe në [kryeqytetin e Malit të Zi] Podgoricë, në festivalin e filmit Xhada, në shtator të vitit 2025. Por, kjo shfaqje aty u ndërpre. Disa organizata joqeveritare në Mal të Zi thanë se “një grup dhunuesish ndërpreu shfaqjen vetëm pse filmi ishte në gjuhën shqipe”. A mendoni se në Ballkanin Perëndimor politika vazhdon të ushqejë narrativë që dëmtojnë jo vetëm marrëdhëniet ndërnjerëzore, por edhe artin si urë komunikimi?
Isa Qosja: Nuk do të ishte asgjë e re po të thosha: Po. Kur kjo ndodhi, gazetarët e shumtë më pyesnin për këtë, dhe ju thashë: Pse më pyetni mua? Pyeteni ambasadorin e Malit të Zi [në Kosovë].
Do ta kishin ndërprerë çdo film tjetër, jo vetëm këtë, nëse bëhet fjalë për atë se nuk duan ta dëgjojnë gjuhën shqipe. E, kjo është fakt, sepse ka atje grupe të mëdha që nuk e duan. Por, të jemi të qartë, ka edhe njerëz, të cilët janë të jashtëzakonshëm, sepse kur ishte premiera në Podgoricë ka pasur edhe ovacione.
Por, aty janë organizuar disa njerëz, të cilët kanë dashur ta ndërpresin shfaqjen për shkak të gjuhës. Ne shohim edhe banderola nëpër stadiume evropiane me mbishkrime kundër shqiptarëve. Është një nacionalizëm ekstrem, vonë i zgjuar. Por, tmerrësisht i zgjuar me ankth, i cili përmban urrejtje ndaj shqiptarëve.
Radio Evropa e Lirë: Për cilin nacionalizëm e keni fjalën?
Isa Qosja: Në Mal të Zi jetojnë 49 për qind [e popullatës së përgjithshme] serbë. Pra, nuk është kjo shifër e vogël. Natyrisht që ata janë njerëz, të cilët ushqehen me nacionalizimin që e marrin nga Serbia. Por, aty vazhdimisht e kemi të pranishme edhe Serbinë.
Pavarësisht mundësive apo pamundësive të klasës politike atje – disa nga ta mundohen të jenë më të balancuar mes raporteve ndërnacionale – është vështirë ta përballojnë një nacionalizëm aq ekstrem. Ata nuk po mund ta përballojnë as për vete më. Por, nëse habitemi, ne jemi vetë fajtorë. Unë konsideroj që kjo nuk duhet të na befasojë. Ata janë në gjendje të bëjnë gjithçka, po patën mundësi dhe guxim.
Politikanët “u kanë borxh” artistëve
Radio Evropa e lirë: Në Kosovë, a ka bërë dhe a po bëjnë politika dhe njerëzit e politikës mjaftueshëm për zhvillimin e artit dhe kulturës, në përgjithësi?
Isa Qosja: Mendoj se politika nuk është duke e shqyrtuar sa duhet kulturën. Ajo merret me vetveten. Ende nuk më ka rënë të shoh njerëz, të cilët janë në gjendje të thonë: “Të mos merremi me vetveten, por të merremi pak me njerëzit, me të tjerët – pavarësisht se për çka flasim”.
Është gjendje ekonomike e rëndë. Unë them se gjendja në kulturë është e rëndë, për sa i përket buxhetit. Nuk mund t’i prodhosh dy ose tre filma në vit, dhe të kërkosh që ata të jenë më të mirët në botë, ndërkohë që investimi është modest.
Prandaj, unë mendoj që ata njerëz të cilët i marrin mbi 1.900 euro në muaj [paga bruto e një deputeti të Kuvendit të Kosovës], si përfaqësues të popullit dhe pa e bërë asnjë fjalë për kulturën, u kanë borxh këtyre njerëzve në kulturë. Ashtu siç u kanë borxh edhe shumë njerëzve të tjerë, në arsim apo në përgjithësi, në hallkat tjera. Ata merren me vetveten, sepse asnjëri nuk e lë kuvertën me pagë aty, por secili e merr në fund të muajit, për dy fjalë që flet në foltore, apo për asnjë fjalë. Po të merreshin vetëm një muaj më pak me vetveten, kulturës do t’i mjaftonte.
Radio Evropa e Lirë: Politika shihet si art i së mundshmes. Por, a ka kulturë në politikën e Kosovës, apo mendoni se ka degraduar? Si ka ndikuar politika në perceptimin e saj nga qytetarët në përgjithësi?
Isa Qosja: Se a ka kulturë [në politikë], këtë e dimë të gjithë. Por, që ka artistë, këtë jam i sigurt që e di. Aktorë të shkëlqyeshëm. Për këtë jam shumë i sigurt. Ne të gjithë e kuptojmë. Nuk është mençuri ta them vetëm unë këtë, dhe nuk është ndonjë mençuri që e kam konstatuar unë këtë.
Secili që ulet para televizorit dhe sheh një mbledhje të parlamentit tonë, një takim të tyre, e sheh që aty ka aktorë. Secili mundohet ta bindë tjetrin me mënyrën se si e aktron një situatë. Kjo është fatkeqësia. Ne na duhen njerëzit e sinqertë në të gjitha sferat e jetës, njerëz që vërtetë mendojnë sinqerisht.
Është privilegj sot të takoj dikë, me të cilin mund t’i bëj dy falë të sinqerta. Po flas në përgjithësi, ndërkaq për politikanët kjo është çështje ekstreme.
Radio Evropa e Lirë: Nëse arti është pasqyrë e shoqërisë, atëherë çka tregon sot arti kosovar për gjendjen tonë, qoftë politike, shoqërore dhe morale?
Isa Qosja: Dashtë Zoti e nuk bëhemi mashë e politikës, sepse është goxha rrezik. Do ta dëmtonte shumë artin. Megjithatë, unë konsideroj se, meqenëse kemi njerëz, krijues të shkolluar, të profilizuar mirë në artin kinematografik, pres që zëri i tyre përmes filmit të dëgjohet, të jehojë më shumë se të gjithë zërat tjerë që mund të dëgjohen.
Kur flet kultura kinematografike, të gjithë duhet të heshtin. Në botë, manifestimi më i madh që mund të bëhet në këtë planet, është kultura kinematografike. E keni parë? A ka diçka më madhështore se ndarja e çmimeve “Oscar”? Është një moment kur e gjithë bota hesht, shikon dhe dëgjon.
Ne kemi njerëz që mund të na sjellin në një gjendje ku do të ndjehemi krenarë, sepse vetëm ashtu ne e deshifrojmë të pavërtetën, e deshifrojmë atë që nuk duam ta shohim. Arti i vërtetë flet me gjuhë të qartë dhe mendoj që njerëzit, duke parë, marrin shembull, identifikohen. Unë shpresoj që kjo që them nuk do të kuptohet si ekzagjerim, por do të kuptohet drejt. Drejt do të thotë nëse ne fillojmë të identifikohemi me vlerat e vërteta, fatet e vërteta. Kjo përmes filmit arrihet.
Për aq e vlerësoj filmin si kategori shumë të lartë artistike, si vlerë kombëtare, si vlerë të cilës duhet t’i përkushtohemi. Dhe, unë nuk jam i bindur se jemi duke iu përkushtuar sa duhet kësaj vlere, pavarësisht arritjeve.
Të rrish apo të ikësh?
Radio Evropa e Lirë: Për fund, nëse do t’i drejtoheshit sot ndonjë studenti të filmit në Kosovë, çfarë do t’i thoshit, të ikë apo të luftojë këtu?
Isa Qosja: Shpeshherë te njeriu flasin dy persona, dy gjendje. Nëse ka pasur momente kur vetes i kam thënë “pse ke qëndruar këtu” – dhe të jem i sinqertë, kam pasur momente që i kam thënë – atëherë do të thotë që unë kam pasur dilema se a jam mjaftueshëm i dobishëm dhe a jam mjaftueshëm i nevojshëm për këtë vend.
Për të konstatuar se je i nevojshëm – përveç asaj që bën ti dhe ke bindjen tënde se je duke bërë diçka me rëndësi – duhet ta thotë edhe dikush tjetër.
Tash, në aspektin pedagogjik, në aspektin etik dhe moral, unë gjithsesi që do t’i thosha të qëndrojë këtu. Çfarë jemi nëse largohemi nga një vend, i cili ka nevojë për ne? Por, kur dëgjojmë nganjëherë jehonën e një zëri që na thotë “s’ke çka bën këtu”, atëherë ne fillojmë të shqetësohemi nga brenda dhe fillojmë të mendojmë “a duhet të jemi apo të mos jemi këtu”.
Megjithatë, një studenti në këtë vend, unë do t’i thosha të qëndrojë këtu, sado që jemi dëshmitarë të shumë njerëzve që kanë ikur nga këtu si “krijues të paartikuluar”, kur kanë shkuar në një vend tjetër, kanë pasur arritje të jashtëzakonshme. Ajo dëshmon se këto vlera ne nuk i kemi hetuar, nuk i kemi prekur, nuk i kemi afirmuar, nuk i kemi mikluar.
Radio Evropa e Lirë: Kush është fajtor për këtë?
Isa Qosja: Ne, prej nga vij unë, kemi një thënie: “Faji është kopil”, s’ka pronar. Por, nga ana tjetër, duhet të them që, megjithatë, nëse vendin tonë e quajmë “vendi ynë, vendlindja jonë, atdheu ynë”, ne presim që ata që e përfaqësojnë vendin tonë, të komunikojnë me ne, të komunikojnë më afër me krijuesin.
Ky është ai komunikimi i njeriut që krijon. Por, edhe me gjithë qytetarët. Ne, tash, patëm një fushatë [zgjedhore]. E keni parë komunikimin? Sa i afërt me të gjithë. Por, në momentin që legjitimohet pozita, automatikisht ai komunikim ndërpritet. Dhe, këtu është fatkeqësia.
