OPINIONE

PISA apo pasqyrimi i prapambetjes së përgjithshme të shoqërisë kosovare

Shkruan: Dr. MURTEZA OSDAUTAJ

Para shumë vitesh, pas një skandali në Universitetin e Prishtinës që kishte të bënte me botimet e disa profesorëve nëpër revista ‘fiktive’ të paindeksuara në platforma të mëdha ndërkombëtare të pranuara ndërkombëtarisht, pata shkruar një projektpropozim ish ministrit Ramë Buja në të cilën i propozoja ndërmarrjen e një varg masash në lidhje me rregullimin e gjendjes sëtërësishme në arsimin e lartë në Kosovë. Unë nuk kam dijeni nëse Ministri Buja e ka lexuar letrën time por e di që ai, personalisht, ma pat pohuar se letrën e kishte pranuar.

Edhe kur ndodhi shpallja e testit të parë të PISA -s, po ashtu, e bëra një koncept propozim me masa që duhej ndërmarrë dhe, në formë zyrtare, i pata dërguar letër ministrit Arsim Bajrami. Edhe kësaj here, letra ime arriti në zyrën e Ministrit, por as ministri Bajrami, nuk ndërmori asnjë masë për përmirësimin e gjendjes (në atë kohë, ndër të tjera, propozimi im themelor ishte krijimi i një sistemi të licencimit të mësuesve me prag kalueshmërie dhe për një kohëvlefshmërie të licencës prej katër vjetësh).

Rezultatet e PISA-s qëu publikuan këto ditë, e radhiten Kosovën në vendin e fundit në Evropë me një rezultat tejet tëdobët në tri fushat themelore të testimit. Nxënësit tonë dolën më të dobëtit në lexim, dolën më të dobëtit në matematikë dhe,gjithsesi, dolën më të dobëtit në fushën e shkencave natyrore (fizikë, kimi, biologji etj.).

Çka nuk ditën nxënësit tonë:

  1. Nxënësit tonë nuk ishin në gjendje që, pasi ta kenë lexuar një tekst të shkruar me një fond fjalësh të përshtatshëm me moshën intelektuale dhe biologjike të tyre, ta interpretojnë përmbajtjen e pjesës që kanë lexuar, apo që nga ajo përmbajtje të shprehin me gojë domethënien apo të krijojnë konceptin e asaj që kishin lexuar.
  2. Nxënësit tonë, në matematikë, nuk ishin në gjendje ta shprehin matematikisht apo ta shprehin me fjalë një problem matematikor me të cilin hasin çdo ditë në familjen e tyre ose në jetën e përditshme (gjithmonë problem matematikor ishte i nivelit të moshës së tyre intelektuale).
  3. Nxënësit tanë nuk ishin në gjendje ta shpjegojnë një fenomen shkencor nga fusha e fizikës, kimisë apo biologjisë të cilin e hasin çdo ditë në familjen e tyre (edhe ky fenomen i përshtatur me moshën intelektuale dhe biologjike të nxënësve).

Për ta krijuar një pasqyrë të rezultateve të shkollës tonë dhe të nxënësve tanë (gjithsesi se PISA nuk paraqet vetëm rezultatet e nxënësve, por paraqet funksionimin global të tërë sistemit arsimor të vendit). Dua t’i përshkruaj tri situata hipotetike shtëpiake, në të cilat, varësisht nga mosha dhe plan programi, fëmijët tanë nuk arritën t’i dinin.

  1. Një nxënësi yni, varësisht nga mosha, nuk e kupton, në pjesën më të madhe, një pjesë teksti (edhe domethënien e fjalëve) nga romani ‘Lugjet e Verdha’ apo nga romani ‘Malësorja’, nuk di ta interpretojë atë apo nuk di t’ishpjegojë situatat dhe fenomenet për të cilat flet teksti dhe gjithashtu nuk është në gjendje ta dallojë se cila nga situatat për të cilat flitet në tekstështë jetësore e cila është fantastike. Gjithashtu ky nxënës nuk është në gjendje ta shpjegojë, në këtë rast, konceptin e mollës, të dardhës apo të çokollatës!
  2. Një nxënës i yni, varësisht nga mosha, nuk mund ta shpjegojë lidhjen matematikore në mes të moshës së tij biologjike dhe gjatësisë trupore, apo, në një situatë me të komplikuar, nuk mund ta dijë se cila është sipërfaqja e shtëpisë së tij apo e oborrit të tij dhe ç’ndikim kanë këto në jetën e tij individuale dhe familjare në kuptimin e sipërfaqes per anëtarë familjeje.
  3. Nxënësi jonë nuk mund ta shpjegojë e ta dijë ç’lidhje ka temperatura me pikën e vlimit të ujit dhe nuk mund ta kuptojë se në bazë të cilave ligje fizike një gotë qaji do të thyhet nëse të rrëshqet nga dora. Këta nxënës, hipotetikisht, nuk mund ta bëjnë lidhjen mes dritës dhe zhvillimit të bimës apo në mes të ajrit e ushqimit dhe të të jetuarit. Po kështu, këta nxënës, në pjesën më të madhe nuk dinë ta krijojnë koncepte abstrakte apo t’i shpjegojnë ato për ligjet dhe fenomenet fizike jo materiale.

Çka nënkupton kjo?

Kjo nënkupton se nxënësit tonë nuk janë në gjendje ta përdorin gjuhën për komunikime të zakonshme. Ata kanë probleme me sintaksën dhe kanë probleme me fjalorin (numrin fjalëve që i dinë dhe numrin e fjalëve në fjalorin aktiv). Ata kanë probleme me të shkruarit dhe kanë probleme me të lexuarit. Ata kanë probleme në të kuptuarit e fjalëve që janë në gjuhën standard, por që nuk ekzistojnë në gjuhën e folurlokale, ata kanë probleme me gjuhën standarde të ngjashme me problemet që kanë nxënësit e një vendi tjetër me përdorimin dhe të mësuarit e një gjuhe të huaj. E tërë kjo është rrjedhojë e një përdorimi tejet tëpakët dhe me shume gabime të gjuhës standarde në ambientet shkollore, publike dhe në media, por edhe si pasojë e mungesës, thuaja, të tërësishme tëtë lexuarit si shkathtësi jetësore.

Duke i pasur të gjitha këto problem dhe duke u ballafaquar me një culture, e cila dallohet me një mungesë të tejmadhe të të menduarit abstrakt, nxënësit tanë kanë shprehur në PISA ngecje në zgjidhjen e problemeve matematikore të cilat rrjedhin, thjeshtë, nga situata jetësore me të cilat ballafaqohen çdo ditë në shtëpi e në shkollë dhe të cilat lidhen kryesisht me veprimtarinë e tyre të përditshme.

Duke pasur tërë këto probleme në përdorimin e gjuhës dhe në të menduarit abstrakt, sigurisht që këta nxënës, që nuk dallojnë aspak nga fëmijët e tërë botës në aspektin e inteligjencës, shprehin probleme thuaja elementare në të kuptuarit edhe të shkencave tjera (fizikën, kiminë, biologjinë, teknologjinë informative). Këta fëmijë nuk mund të mendojnë në mënyrë abstrakte për elektricitetin, për ujin, për rritjen e bimës, për fenomenet jo materiale siç janë valët elektromagnetike apo për softuerët me të cilët takohen çdo ditë në shtëpi dhe në jetë.

Duke  shikuar raportet e prodhuara për PISA-n nga OECD, ma tërhoqi vëmendjen një element shumë i rëndësishëm të cilin ndoshta lexuesit nuk e kanë vënë re dhe i cili ishte shumë sinjifativ. Kosova, sipas kësaj analize, ka staf mësimor me gradën e masterit në nivelin më shumë së 50% e numrit të përgjithshëm të mësuesve (shih https://ëëë.oecd.org/pisa/PISA%202018%20Insights%20and%20Interpretations%20FINAL%20PDF.pdf, f.26) dhe që është shkallë më lartë se sa mesatarja e vendeve të OECD-së dhe, njëkohësisht, më e lartë se norma e Kinës, Shteteve të Bashkuara, Francës, Rusisë etj. E çuditshmja është se megjithë këtë numër të madh të mësuesve me gradën e masterit, Kosova, në krahasim me PISA-n e 2015, performon thuaja njësoj në lexim dhe matematikë, ndërsa është më e dobët për 13 pikë në shkenca. Gjithashtu, derisa nxënësit nga Kina, e cila nuk i afrohet Kosovës me numrin e mësuesve me master, performojnë mbi nivelin dy në lexim në masën 88%, Kosova, për çudi, përformon thuaja më të njëjtën përqindje nën nivelin dy të të lexuarit që paraqet rezultat të dobët. (shih të njëjtin dokument, f. 16). Po ta shohim se çka nënkupton OECD me nivelet e të lexuarit (1c, 1b, 1a etj. etj.) e shohim se numri më i madh i nxënësve të Kosovës janë të niveli 1a, i cili është i përshtatshëm, diku për moshën 8-9 vjeçare të nxënësve).

Po i kthehemi edhe njëherë analizës së raportit të OECD për PISA-n e vitit 2018. Është vërejtur në PISA-n e sivjetme se performanca e nxënësve të shkëlqyeshëm (sipas kritereve kosovare të vlerësimit) në test ka qenë për pesë pikë më i keq se në PISA-n e 2015, ndërsa që nxënësit mesatarë kanë përformuar njësoj apo, në ndonjë rast, pak më mirë. Shikuar kështu, në nivelin 2 (niveli 2 i arritshmërisë, e kthyer me sistem notimi tradicional në Kosovë, është baras me notën e vlerësimit mes 2 dhe 3) të të lexuarit paraqiten mirë pak më shumë së 20% të nxënësve ose diku rreth 50% më pak se mesatarja e OECD gjë që tregon qartë se në ç’nivel të ulët janë të arriturat tona në këtë fushë. Po njësoj janë edhe të arriturat në Matematikë (20% Kosova, 76% mesatarja e OECD-së) dhe në shkenca (23% Kosova dhe 78% mesatarja e OECD). Në këtë aspekt dua të theksoj se në raportin e PISA-s vërehet se arritshmëria e shkëlqyeshme në test (pra e nxënëseve që kanë arritur nivele të larta në lexim ( niveli 5 dhe 6 sipas OECD), në shkenca dhe në matematikë), është ‘e neglizhueshme’ siç thuhet aty. Kjo d.m.th., se më pak së 1% e nxënësve kanë qenë të shkëlqyeshëm në matematikë në krahasim me mesataren e OECD që është 11% apo me mesataren e vendeve të Kinës që është rreth 25%. Po kështu, rezultatet e shkëlqyera në lexim dhe në shkenca janë në përqindje ‘të parëndësishme’ në krahasim me mesataren e OECD-së që është 9 përkatësisht 11% dhe me vendet e Kinës që është rreth 23%.

Duke e analizuar dhe duke e konvertuar në klasa shkollore rezultatin e nxënësve kosovarë të arrirë në PISA, del se mesatarja e performancës së nxënësve 15 vjeçar (klasa e nëntë dhe e dhjetë) që i janë nënshtruar testit është i krahasueshëm më nivelin e klasave të gjashta sipas mesatares së OECD-së apo të klasave të pesta dhe të gjashta sipas arritjeve të nxënësve nga vendet me shkallën më të lartë të arritshmërisë.

Në ketë aspekt nxënësi kosovar është mesatarisht tri vjet më pas në krahasim me mesataren, ndërsa është rreth katër vjet më pas krahasuar me rezultatin maksimal në PISA. Një ‘moshë‘ e tillë e prapambetjes shkollore duhet të shikohet me brengosje dhe me shqetësim. Faktorët janë të shumtë dhe nuk duhet, assesi, t’i përjashtojmë nga përgjegjësia. Është fajtor sistemi shoqëror, janë fajtorë universitetet, janë fajtore komunat dhe shkollat dhe janë fajtorë edhe familjet dhe prindërit. Por, në fund të fundit, janë dy fajtorë themelorë që s’mund të përjashtohen nga përgjegjësia në asnjërën rrethanë: Mësuesit dhe nxënësit.

Dua të theksoj se ky është kalkulim matematikor dhe ka marzhe gabimi, por si indikator është mjaft I rëndësishëm dhe duhet t’i bëjë të mendojnë tërë faktorët relevantë që merren me zhvillimin e arsimit në Kosovë që nga familja e deri të Qeveria ose që nga qeveria, ministria, komunat dhe organet komunale𝲝 universitetet, organizatat qeveritare dhe joqeveritare të involvuara, komunitetin dhe familjet.

Gjithashtu, duke e shikuar këtë analizë, shohim ndikimin zero të sistemit parashkollor në rezultatet e përgjithshme të nxënësve. Ky fakt dhe të tjerat duhet t’i vënë në alarm politik bërësit të cilët duhet të ndalen për t’i analizuar këto tri aspekte të politikbërjes dhe të performancës së përgjithshme të sistemit:

1.  Studimet themelore dhe studimet e masterit duhet të shikohen në kuptimin e asaj se çka duhet të paraqesin ato në fokusin e ndikimit në sistemin parauniversitar, pse dhe si organizohen dhe cilat janë të arriturat e të diplomuarve, por edhe të profesorëve të këtyre niveleve, të cilët japin diploma dhe grada. Ku janë universitetet dhe cili është roli I tyre.

2.  Arsimi parashkollor dhe cili duhet të jetë roli i tij apo cili është profili i stafit mësimor në këtë sistem dhe pse ky nivel arsimor nuk pasqyrohet me ndikim në nivelet më të larta arsimore.

3. Profili i nxënësit të shkëlqyeshëm dhe nxënësit të mesëm që rrjedhimisht detyron një shqyrtim edhe analizim të profilit të mësimdhënësit në kuptimin e asaj se cilat janpë kriteret me të cilat një nxënës vlerësohet si i shkëlqyeshëm në arritjet e tij mësimore. Kjo mandej mund të paraqesë një pasyqrë të asaj se cilat shkathtësi apo dije i mungojnë personelit mësimor që në vlerësimet e të arriturave bëjnë kaq shumë gabime.

Të gjitha këto fakte dhe të dhëna flasin për një krizë të rëndë, në të cilën është sistemi ynë i arsimit të lartë ngase, krahasuar me ndikimin në nivelet më të ulëta, del se ai është tejet i vogël, ndërsa që e vë në dyshim cilësinë e studimeve themelore dhe master, por e komprometon në mënyrë skandaloze diplomën dhe profilin e mësuesve, por edhe të sistemit. Gjithashtu, studimi vë në pah se sistemi parashkollor është, praktikisht joefikas dhe, si i tillë, luan rol thjeshtë të strehimit dhe vënies në gjumë të fëmijëve që kanë prindërit e punësuar. Ky sistem, me formën e tillë të organizmit dhe të lejimit nga shteti dhe sipas këtyre analizave, po merr karakter të një sistemi mafioz, që bazohet kryesisht në profitin financiar të pronarëve të tyre dhe të atyre që japin licenca.

Në përgjithësi, duke e parë paraqitjen e nxënësve të mirë dhe mesatarë, vihet re se është shënuar një rënie në kriterin e vlerësimit të nxënësve nëpër shkolla ndërsa që, në të njëjtën kohë, mësuesit e lëndëve shkencore nuk kanë shënuar ngritje cilësore të mësimdhënies, bile kanë shënuar rënie. Kjo e imponon, urgjentisht ndërrimin e sistemit të dhënies së licencave për mësimdhënie në tërë sistemin tonë arsimor.

Në këtë kuptim duhet shikuar kurrikualat dhe planprogramet mësimore. Të shihet nëse ato kanë probleme në përcaktimin e kritereve dhe masës mësimore dhe të shkathtësive, të cilat duhet të jenë të mjaftueshme për një nivel të caktuar të vlerësimit. Duhet të bëhet kjo se s’ka se si të shpjegohet ndryshe kjo mospërputhje në mes të notimit në Kosovë dhe shkathtësive të treguaran ë PISA ku vetëm 0.2% të nxënësve kanë treguar sukses të shkelqyeshëm (niveli 5 i OECD). Në këtë kuadër duhet të shihen praktikat e vendeve tëpërafërta me Kosovën nëaspektin gjeografik dhe të popullsisë dhe të shikohen dallimet nëplan programe por edhe në tërësistemin arsimor. Pasoja e vetizolimit të vendit dhe fakti se ‘të rejat’ na servohen nga organizata joqeveritare pa ndonjë besueshmëri dhe emër ndërkombëtar, do të ndikojë edhe më shumë në izolimin dhe rënien e sistemit arsimor në nivel edhe më të papranueshëm.

Cilët janë fajtorët që kanë ndikuar në krijimin e një katandisjeje të tillë të nxënësit tonë?

Paslufta shënon fundin e mësuesve tradicionalë me shkollën normale të kryer. Ai kontingjent mësuesish për decenie kishte udhëhequr arsimin kosovar dhe kishte prodhuar gjenerata të tëra. Të shkolluar në kondita të një sistemi shume strikt dhe me disipline thuaja ushtarake, pjesa më e madhe e tyre dalloheshin për ngritjen e gjeneratave cilësore të nxënësve edhe pse me një metodologji ‘të vjetruar’ të mësimdhënies.

Krijimi i shkollave të larta pedagogjike, ishte një ngritje formale në nivel të diplomës, por kurrë nuk arriti të krijojë mësues të denjë për profesionin e tyre për shkak se, si shkolla dyvjeçare, ato ishin targeti shtresave të nxënësve, kryesisht, të dobët. Ky sistem, që I seleksionoi negativisht studentët dhe nxënësit, bëri që një masë e madhe të mësuesve, të diplomuar nga këto shkolla, të mos arrinin kurrë standardet elementare metodologjike dhe pedagogjike të mësuesve të dalë nga shkollat normale dhe, rrjedhimisht, edhe kapaciteti i SHLP-istëve, jo gjithmonë, ishin të mjaftueshme për ta zhvilluar profilin e mësuesit të suksesshëm.

Vitet 90 dhe paslufta shënojnë edhe një degradim të këtij sistemi dyvjeçar dhe univesitar të shkollimit të mësuesve deri në masën sa disa SHLP-të u bënë prodhues diplomash, por edhe shitëse të diplomave për mësues (ju kujtohet rasti skandaloz i rreth 250 diplomave të Malishevës të lëshuara nga ShLP e Gjakovës, por edhe i SHLP të tjera). Ky degradim, për disa vjet, sidomos nga viti 1991 e tutje, filloi të krijojë efekte zingjirë ashtu që prodhimi i mësuesve filloi të kalojë në njësistem të degraduar i cili, u bë përpjekje, të ‘përmirësohet’ nëpërmjet programit të AKM. Gjithashtu, për shkak të mendësisë së fushatës, doli te ishte i dështuar dhe nuk arriti fare ta ngrisë profilin e mësuesve në një nivel më të lartë profesional përveçse i ‘furnizoi’ ata me diploma.

Në anën tjetër, ristrukturimi i Fakulteti të Edukimit, jo përherë ishte një proces i suksesshëm. Ndikimi politik në përzgjedhjen e kuadrove, vetizolimi i këtij fakulteti, punësimi i militantëve të partive në pushtet dhe vërshimi i doktorantëve të dyshimtë nga Shqipëria (veç Universiteti Evropian i Tiranës për tre vjet ka prodhuar 280 doktorantë, kryesisht nga Kosova), Maqedonia, Serbia jugore apo nga Bosnja dhe shpesh edhe nga kolegjet e dyshimta nga Evropa perëndimore (vetëm në Londër shteti i Britanisë, në një hetim per emigracionin ilegal, ka identifikuar rreth 20 kolegje fantome që, përpos dhënies së diplomave pa kriter, merren edhe me trafikimin e emigrantëve) ka bërë që cilësia e mësimdhënies në këtë fakultet të mos jetë në nivel dhe, rrjedhimisht, edhe kualiteti i mësuesve të diplomuar aty të mos jetë imjaftueshëm. Ndikim kanë pasur edhe programet e kolegjeve private, të cilat prodhonin dhe ende prodhojnë pedagogë parashkollorë nga komuniteti i grave të moshuara dhe të moshës së mesme të cilat, kundrejt një pagese të mirë, për tri vjet pajisen me diploma dhe instalohen, sidomos, në sistemin privat të çerdheve.

Paslufta u manifestua edhe me një fenomen shumë interesant dhe që ka të bëjë me investimet ndërkombëtare në Arsim. Duhet të thuhet se në Kosovë kanë ‘ardhur ‘qindra miliona ‘investime’ në Arsim në formën e asistencës teknike (një mënyrë shume perfide që ‘donacionet’ kurrë të mos mbërrinin në Kosovë por, thjeshtë, të ktheheshin nga kah kishin ardhur në formë të pagesave për ekspertët kurrë të konfirmuar si të tillë. Asistenca teknike ka të bëjë me sjelljen në Kosovë të ‘ekspertëve’ nga jashtë të cilët duhet ‘t’i bartnin’ përvojat e vendeve prej nga vinin. Gjithashtu, ky proces është kryer edhe ma anë të angazhimit të OJQ-ve vendore, si nënkontraktorë apo bartës projekteshmilionëshe. Në këto projekte, të pakontrolluara dhe të menaxhuara mirë, shpesh janë angazhuar shtresa ‘trajnerësh’ dhe personash pa asnjë përvojë arsimore apo pa asnjë të kaluar të suksesshme në arsim. Duke krijuar një sistem mafioz trajnimesh (nuk po i fus këtu në një thes të gjitha OJQ-të), ky proces u përdor në të shumtën e rasteve si një mekanizëm për larjen e parave dhe për pasurim të individëve dhe grupeve dhe nuk ndikoi fare në ngritjen e cilësisë së mësimdhënies, bile, në shumë raste, ka ndikuar negativisht. Mendoj se nga ky proces që ende vazhdon, kanë përfituar më se shumti pronarët e OJQ-ve, financuesit e tyre dhe një grup I vogël i të angazhuarve në to dhe është dëmtuar më së shumti komuniteti i mësuesve dhe, sidomos, nxënësit. Duhet të cekët që, edhe pse shihej se punët nuk shkonin mirë, shumë zyrtarë të MAShT, Ministra dhe kabinete ministrash, për të krijuar përfitime për veten, kanë mbyllur sytë nga i tërë ky sistem mafioz i projekteve në Arsim i cili, edhe pas njëzet vjetësh, nuk ka arritur të krijojë masë zhvillimi dhe ngritje të cilësisë.  Mendoj se shteti duhet të bëjë një analizë dhe ta riformatizojë mire sistemin e trajnimeve të arsimtarëve ashtu që ndikimi i tij të bëhet i dukshëm. Ky sistem duhet të ngritet mbi një sistem licencimi të mësuesve, i cili do të ngritet mbi parimin e dijes dhe të shkathtësive dhe me kohë të kufizuar prej 4 deri në 5 vjet. Në këtë konteks se shteti duhet ta monopolizojë sistemin e trajnimeve duke i përqendruar ato në një qendër trajnimesh apo një institucion me kredenciale ndërkombëtare. Qeveria duhet të mendojë për projektet e ashtuquajtura ‘të përbashkëta’. Ka ndodhur që projekti është financuar vetëm nga pjesa kosovare e buxhetit derisa pjesa e donacionet nga vendi dhurues të jetë shfrytëzuar ‘për shpenzimet e zyrës së projektit’ në kryeqytetin e vendit ‘dhurues’. Kjo ka bërë që projekti të financohet krejtësisht nga buxheti i Kosovës dhe nga ai të përfitojnë rroga të majma menaxherët dhe pjesëtarët e projektit të cilët kryesisht ishin të huaj.

Ministrat, për disa vite, e kanë degraduar edhe sistemin e inspektoratit duke mos e përtërirë kuadrin, por duke i shfrytëzuar vendet e lira të krijuar në inspektorat për t’i punësuar të afërmit dhe militantët në vende pune pa asnjë kriter në Ministri. Në këtë mënyrë ka ardhur deri te momenti kur në zyrat rajonale të inspektorëve s’ka më inspektorë ose kanë mbetur nga dy e tre, të dilet s’janë më në gjendje ta kryejnë punën e tyre.

Ministrat, të gjithë, me radhë, nuk e kanë profilizuar as Institutin Pedagogjik të Kosovës, duke bërë që ky institucion të mbetet brenda një labirinthi statusor herë si një institucion kërkimor-shkencor dhe herë si një institucion gjysmë profesional dhe mësë shumti si një instrument mbështetës për OJQ-të dhe MAShT për kryerjen dhe përfundimin e projekteve që, në të shumtën, ishin dhe janë ende të pasuksesshme. Në këtë kontekst, MAShT, urgjentisht duhet të mendojë për këtë institucion dhe për statusin e tij, përndryshe ekzistenca e tij si i tillë, në këtë gjendje, pa asnjë kompetencë në zhvillimin e arsimit, por sinjë vrojtues i jashtëm dhe pa ndikim, është një humbje kohe dhe e dërgon këtë institucion drejt zhdukjes.

Ministrat e kanë degraduar edhe bazën profesionale dhe të kompetencave të MAShT dhe të stafit të saj. Instalimi i përvitshëm i militantëve ka bërë që një masë e madhe e të punësuarve në MAShT të fillojnë punën pa pasur asnjë bazë profesionale dhe asnjë njohuri e shkathtësi të veçantë për administrimin e proceseve. Në një situatë të tillë dhe, sidomos, me ndërhyrjen e fundit të ministrit aktual në strukturën e MAShT, ky institucion aktualisht është jofunksional dhe, thuaja, i bllokuar.

Një fakt i rëndësishëm në tërë këtë zallahi problemesh janë edhe familjet dhe komuniteti i prindërve. Bazuar në një analizë të bërë para disa vjetësh, në Kosovë rreth 96% të familjeve nuk kanë asnjë libër në shtëpi që rrjedhimisht paraqet një gjendje aspak të mirë intelektuale të prindërve dhe të ambientit në të cilën zhvillohen fëmijët. Mungesa e kontaktit me librin, mungesa e kulturës së leximit në familje dhe në rrethin shoqëror ku zhvillohet fëmiju, ndikon gjithashtu që motivi për arritje dhe zhvillim intelektual të mungojë, gjë që ndikon në krijimin e kushteve të zhvillimit të kulturës shumë të përhapur te ne për zgjidhjen kurruptive të problemeve dhe pse jo edhe të gjetjes së rrugës korruptive për të ‘kapërcyer’ shkollën.

         Ç ‘duhet bërë?

  1. Të bëhet në mënyrë urgjente rifunksionalizimi I MAShT dhe çdo ‘reformë‘ e ardhshme të bazohet në një studim të thellë në të cilin përfshihen të gjithë faktorët relevantë të shtetit duke filluar nga Akademia e Shkencave e deri te Parlamenti.
  2. Marrja e masave urgjente ligjore dhe administrative për krijimin e një sistemi efikas dhe profesional të licencimit dhe të gradimit të mësuesve të bazuar në merita dhe në kompetenca. Një licencë duhet të zgjasë katër dhe, maksimalisht, pesë vjet ndërsa që, njëkohësisht, duhet të ndërrojë totalisht sistemi i trajnimeve që mbahen në Kosovë.
  3. Të bëhet një auditim gjeneral të të gjitha institucioneve dhe organizatave që kanë përdorur dhe shfrytëzuar buxhetin e Kosovës dhe donacionet dhe të merret një vendim që personat dhe institucionet e involvuara të treguar të pasuksesshëm t’iu ndalohet përgjithmonë pjesëmarrja në proceset zhvillimore të arsimit në Kosovë
  4. Të thirren në përgjegjësi penale dhe morale të gjithë Ministrat e MAShT që kanë lejuar degradimin e sistemit.
  5. Të bëhet një auditim gjeneral I të gjithë personave përgjegjës në MAShT, ne Universitet, në DKA etj. në lidhje me përgjegjësitë e tyre në krijimin e gjendjes aktuale.
  6. Të bëhet funksionalizmi urgjent apo rishikimi i statusit profesional dhe juridik i Institutit Pedagogjik të Kosovës ose i njëjti të shuhet.
  7. Të ngriten kapacitetet e fakulteteve të edukimit në atë mënyrë që të ndalohet rrjedhja e mësuesve jokompetentë nëpër shkollat tona. Kujdes të posaçëm duhet pasur që asnjë mësues të mos kalojë në sistem nëse nuk shprehë kompetenca të mjaftueshme në njohjen dhe përdorimin e gjuhës dhe të matematikës.
  8. Të ngitet në shkallë operative sistemi i Inspektoratit të arsimit në tërë vendin dhe i njëjti të ngarkohet edhe me kompetenca për të vlerësuar sistemin dhe mësuesit deri në masën që të ndalojë mësimdhënien për personat që nuk tregojnë kompetencë të mjaftueshme profesionale.
  9. Të kontrollohet mirë akreditimi i programeve studimore në universitete dhe në kolegjet private, të cilat prodhojnë edukatorë dhe personel mësimor për sistemin parashkollor.
  10. Të krijohet një marrëdhënie obligative në mes shkollës dhe familjeve në mënyrë që përgjegjësia e suksesit apo e mossuksesit të nxënësve të mos mbetet barrë dhe përgjegjësi vetëm e njërës palë.
  11. Të ndërmerren masa në rishikimin e menjëhershëm të kurrikulave aktuale si dhe të shikohet mundësia për ngritjen e cilësisë së teksteve shkollore dhe, jo gjithkush dhe jo secila shtëpi botuese, të ketë mundësi të shkruajë apo botojë tekste shkollore. Në një situatë të caktuar do të duhej që të shqyrtohej mundësia që MAShT të bëhet botues i librave shkollorë.

Të gjitha këto që u thanë, janë mendime individuale dhe si të tilla nuk janë obligative për askë. Këto mendime dhe konstatime paraqesin vetëm majën e ajsbergut dhe mendoj se problemet në arsimin tonë janë shumë herë më të thella dhe më komplekse. Prandaj pa një vetëdijesim të shpejt dhe pa një angazhim urgjent, gjendja rrezikon të mbetet e tillë edhe për shumë vite dhe kjo do të ndikojë që Kosova thjeshte të mbetet me një sistem hije arsimor të degraduar dhe të kolapsuar dhe të rinjtë e saj pa një të ardhme dhe përgatitje të duhur për përballje me sfidat e një shoqërie dinamike digjitale.

Në këtë vështrim nuk janë shqyrtuar dhe analizuar edhe një varg faktorësh të cilët i ka vënë në pah testi i PISA-s dhe të cilët duhet të merren parasysh në një analizë të përgjithshme të sistemit arsimor të Kosovës. Qëllimi kryesor i këtij vështrimi është vënia në pah e të metave kryesore që kanë dalur në test dhe parashtrimi i ideve për një mëkëmbje të sistemit tonë arsimor. PISA është një test që e paraqet gjendjen e përgjithshme të sistemit dhe, si i tillë, e përshkruan dhe e pasqyron gjendjen e sistemit arsimor në të gjitha nivelet dhe në total.

Në fund dua të theksoj se katër raportet e OECD për PISA-n dhe libri i katërt që do të dalë në shkurt-mars të vitit që vjen, janë një bazë e mjaftueshme për institucionet përkatëse të vendit, sidomos per institucionet kërkimore-shkencore (Institutin Pedagogjik të Kosovës) dhe MAShT që ta hulumtojnë shkencërisht tërë aparatin arsimor të vendit, dhe tërë hapin që të krijojnë rrugë të reja për një zhvillim intensiv të tërë sektorit të arsimit në të gjitha nivelet.