Retro

Organizatat sekrete në Serbi: Apisi dhe “Dora e Zezë” janë vetëm maja e ajsbergut

Kishte shumë organizata sekrete që vepronin në Serbi. Shoqëria më e famshme sekrete sot ishte “Dora e Zezë”, por ajo nuk ishte e vetmja.

Shikuesit e sezonit të dytë të serialit “Hijet mbi Ballkan”, të emituar në Serbi aktualisht, e dinë që pjesa më e madhe e komplotit bazohet në veprimet e organizatave sekrete. Dhe ndërsa pjesa më e madhe e saj është trillim, ekziston edhe një realitet i pastër historik. “Dora e Zezë”, rreth së cilës bazohet ngjarja në “Hijet”, nuk ishte e vetmja!

Në fillim të shekullit të 20-të, dhe veçanërisht gjatë krizës së aneksimit, kur Austro-Hungaria aneksoi Bosnjën dhe Hercegovinën, u shfaq një numër i madh i organizatave dhe shoqërive sekrete në zonën ku jetuan sllavët e jugut. Qëllimi i disave ishte bashkimi me Serbinë. Të tjerët kishin një ideal edhe më të madh – krijimin e një shteti të përbashkët të të gjithë sllavëve jugorë – Jugosllavinë.

Kjo ishte tendenca e atyre dekadave. Për shembull, “Bosnja e Re” ishte vetëm një nga shumë organizata nacional-revolucionare që synonin bashkimin politik dhe kombëtar. Vetëm në territorin e Bosnjës kishte të paktën gjashtë sish, si në Mostar, Sarajevë, Trebinje, etj. Të gjitha luftuan kundër okupimit dhe më pas aneksimit të Bosnjës dhe Hercegovinës nga Austro-Hungaria, shpjegon historiani Dobrica Joviçiq për revistën serbe “Argëtimi Historik”.

Shenjën më të madhe në histori e la me siguri “Bosnja e re” dhe anëtari i saj Gavrillo Princip, i cili vrau Franz Ferdinandin më 28 qershor 1914, të cilën Austro-Hungaria e përdori si një justifikim për të filluar Luftën e Parë Botërore.

Përfshirja e një organizate tjetër sekrete, “Dorës së Zezë” dhe udhëheqësit të saj Dragutin Dimitrijeviq Apis, në vrasjen e Sarajevës, është spekuluar prej kohësh. “Dora e Zezë”, një shoqëri sekrete e themeluar nën parullën “Bashkim ose Vdekje”, ishte e njohur gjerësisht për grushtshtetin e majit – vrasjen e mbretit serb Aleksandër Obrenoviç dhe mbretëreshës Draga në vitin 1903 kur dinastia Karagjorgjeviç u kthye në pushtet në Serbi.

Asnjëherë nuk është provuar që Apisi organizoi atentatin në Sarajevë. Sipas disave, ai asnjëherë nuk u takua me pjesëmarrësit kryesorë në atentat, Gavrillo Principin, Trifko Grabezh dhe Çabrinoviqin edhe pse, disa anëtarë të “Dorës së Zezë” bashkëpunuan me anëtarët e “Bosnjës së re”, dhe kishte nga ata që ishin anëtarë të të dy organizatave njëkohësisht.

“Asnjëherë nuk u sqarua plotësisht se kush e organizoi atentatin në Sarajevë. Ndoshta Apisi ishte ai që i tërhoqi të gjitha fijet, por ai ishte një oficer i vërtetë i inteligjencës në atë kohë dhe i mbuloi mirë gjurmët e tij, kështu që ne dimë pak për planet e tij”, thekson ai. Joviçiq shtoi se falë atentateve, të cilat ishin mjetet kryesore të veprimit për anëtarët e këtyre dy organizatave, ato u bënë aq të njohura dhe u kujtuan edhe sot e kësaj dite.

Megjithatë, “Bosnja e Re” dhe “Dora e Zezë” nuk ishin të vetmet. Në të njëjtën kohë, shumë organizata dhe shoqëri të fshehta vepruan në Ballkan për të njëjtin qëllim, të ashtuquajturin ‘çlirim përfundimtar nga sundimi i të huajve’.

Këto janë disa prej tyre:

“Mbrojtja popullore”

“Mbrojtja popullore” ishte një organizatë kombëtare në Mbretërinë Serbe, e themeluar në Beograd në vitin 1908 në shenjë proteste për aneksimin e paligjshëm të Bosnjës dhe Hercegovinës nga Austro-Hungaria. Organizata dërgoi trupa nga Mbretëria Serbe në Bosnje për të luftuar Austrinë, ndërsa, gjatë Luftërave Ballkanike, përmes kësaj organizate u rekrutuan vullnetarët për luftën në Maqedoni.

“Dega e të rinjve të këtij grupi ishte e njohur si organizata “Dushani i fuqishëm”. Ishte një shoqëri e madhe dhe e mirëorganizuar. Kur Austro-Hungarezët i dërguan një ultimatum Serbisë, paragrafi 2 i këtij dokumenti kërkonte shpërbërjen e Mbrojtjes popullore dhe konfiskimin e fondeve të saj propagandistike. Do të thotë, bëhej fjalë për një shoqëri me shumë ndikim”, thotë Dobrica Joviçiq.

Në përgjigjen e saj, qeveria serbe deklaroi se nuk kishte prova që kjo organizatë kishte kryer ndonjë krim, por që nëse vërtetohej kështu, ajo do ta shpërbënte “Mbrojtjen popullore”. Sidoqoftë, nuk kishte nevojë për këtë në fund të fundit, pasi Austro-Hungaria kundërshtoi propozimet e Serbisë dhe së shpejti i shpalli luftë.


“Jugu sllav”

Sot dihet shumë pak për “Jugun sllav”. Është krijuar në Maqedoni në vitin 1902.

“Nëse “Mbrojtja popullore” synonte të luftonte Austro-Hungarinë, atëherë “Jugu sllav” luftonte Turqinë. Ka dëshmi që anëtarët e kësaj organizate bashkëpunuan së pari me bullgarët, të cilët gjithashtu donin pavarësinë, por më vonë u shëndërruan në armiq”, tha Joviçiq, duke shtuar se pas çlirimit nga turqit, synimi ishte t’i bashkangjiten Serbisë.

“Dora e bardhë”

Shumica e njerëzve e dinë për ekzistencën e “Dorës së Zezë”, por a e dini se ka pasur edhe një “Dorë të Bardhë”?

“”Dora e Bardhë” ishte një organizatë e fshehtë sekrete në Mbretërinë e Serbisë, e formuar si një grup rival ndaj “Dorës së Zezë”. Ajo u themelua nga gjenerali Petar Zhivkoviç, i cili më vonë shërbeu si Kryeministër gjatë diktaturës së gjashtë janarit. Anëtarët e këtij grupi punuan ngushtë me princin e kurorës serbe, dhe pastaj mbretin Aleksandër Karagjorgjeviç, me ç’rast organizata miratoi dhe mbështeti luftën e tij kundër qeverisë radikale të Nikola Pashiqit”, shpjegon historiani Joviçiq.

Mendohet se ky rreth joformal i oficerëve u themelua në vitin 1912, jetoi më gjatë se “Dora e Zezë”, që u zhduk zyrtarisht në frontin e Selanikut në 1917, dhe si i tillë vazhdoi të ekzistojë deri pas Luftës së Dytë Botërore dhe ndryshimi i qeverisë në Jugosllavi.

Shoqëria “Shën Sava

Për dallim nga shumica e shoqërive dhe organizatave të lartpërmendura, metoda kryesore e punës së të cilave ishte vrasja, shoqëria Shën Sava ishte drejtuar më shumë drejt arsimit dhe edukimit të popullsisë që nuk jetonte në territorin e Serbisë. Organizatori i shoqatës “Shën Sava” ishte Svetomir Nikollajeviq, një profesor i njohur i historisë dhe letërsisë së përgjithshme në Shkollën e Madhe dhe një ekspert i shkëlqyeshëm i së kaluarës së popujve të Ballkanit. Detyrat kryesore të kësaj shoqërie ishin të drejtuara drejt ‘Serbisë së vjetër’ dhe Maqedonisë. Suksesin më të madh e shijoi shoqëria kur shkrimtarët Branislav Nushiq dhe Millan Rakiq ishin konsuj në Manastir.

“Anëtarët e “Shën Savës” përdorën metoda të ndryshme nga shoqëritë e tjera të asaj kohe, ata dërguan mësues në fshatra ku kishte serbë dhe ata hapën shkolla për t’u mësuar fëmijëve kulturën dhe gjuhën, për t’u rritur me vetëdijen se janë serbë,” thotë Joviçiq, duke shtuar se në disa raste metoda të tilla kanë provuar të jenë shumë më efektive sesa atentatet dhe vrasjet politike.

Askush më mirë se popullsia shqiptare gjithandej Ballkanit nuk është ballafaquar më shumë me krimet e këtyre organizatave.